Қазақстан, 1941–1945 жж.: азаматтық тұрғындардың күнделікті өмірінің кейбір аспектілері
Кілт сөздер:
Ұлы Отан соғысы, Қазақстан, тыл, эвакуация, әйелдер мен балалар, еңбекке жұмылдыру, күнделікті өмір, естеліктерАңдатпа
Мақалада Ұлы Отан соғысы кезеңінде Қазақстандағы жергілікті тұрғындардың күнделікті өмірінің кейбір қырлары қарастырылады: халық пен кәсіпорындарды эвакуациялау үдерістері, азық-түлік тапшылығы және карточкалық қамтамасыз ету жүйесінің енгізілуі, өнеркәсіп тауарларының жетіспеушілігі, сондай-ақ еңбекке жұмылдыру ерекшеліктері талданады. Тылдың қызмет етуін қамтамасыз етудегі әйелдердің, жасөспірімдердің және еңбек әскері мүшелерінің рөліне ерекше назар аударылады. Соғыс кезеңі оқиғаларына қатысушылардың естеліктерінен алынған мәліметтерді ғылыми айналымға енгізу тіршілік ету стратегияларының қалыптасуын, төтенше жағдайлардағы халықтың мінез-құлық формаларын сипаттауға мүмкіндік береді; Жеңіске жету жолын оның барша санқырлылығы мен күрделілігін көрсетеді. Автор күнделікті өмір тарихы арқылы қарапайым адамдардың тұрмыс-тіршілігін зерттей отырып, өткеннің «адами» сипаттағы көрінісін қайта жаңғыртады. Естеліктердің үзік-үзік болуына қарамастан, олардан алынған мәліметтер көбісі жарияланбаған және цензураға ұшырамаған, әдетте ресми құжаттарда көрініс таппаған, бұл халықтың күнделікті өмірінің қайталанбас әрі шынайы егжей-тегжейлі көрінісін қалпына келтіруге, кәсіпорындар мен мекемелер өміріндегі жалпы және ерекше белгілерді көрсетуге ықпал етеді; ауыр тұрмыстық жағдайлар, әлеуметтік шиеленістің өсуі және сонымен қатар еңбекке деген жоғары ынта мен өзара көмек деңгейі байқалады.
Жүктеп алулар
Әдебиеттер тізімі
Aktailak 2025 – Aktailak В. Archival Evidence of Change: Socio-economic realities of the Rear Region in 1941–1945. Жаңа Архив. 2025. № 4. С. 45-55.
Ануфриева и др. 2020 – Ануфриева Е.В., Дулина Н.В., Жаркыбаева Р.С. Устная история как метод сохранения памяти о Великой Отечественной войне. URL: https: www.vstu.ru/nauka/izdaniya/doi/10.35211_2500-2635-202-2-42-17-22.pdf (дата обращения: 20.04.2026).
Архивисты и архивы Казахстана ХХ и ХХI вв. 2015 – Архивисты и архивы Казахстана ХХ и ХХI вв. Сборник документов и материалов. Сост.: Р.М. Абдуали, Ж.Т. Байкаш, Е.М. Грибанова (отв.), Е.В. Чиликова. Алматы: Архив Президента РК, 2015 г. 342 с.
Биданова 2010 – Биданова А. Юная помощница «дяди Миши». Как Галя Селянина в Матае первый калашников вытачивала. Казахстанская правда. 26.02.2010. URL: https:// centrasia. org/newsA.php?st=1267166520#gsc.tab=0 (дата обращения: 17.04.2025).
Грибанова 2015 – Грибанова Е.М. Многоликая Отечественная... (повседневность войны в «эго» документах казахстанцев). Научно-историческое значение Великой Победы в контексте современности: Материалы международной научно-практической конференции, посвященной 70-летию Победы в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг. Ред. колл.: К.У. Кунакова, З.Д. Шаймарданова. Алматы: КазУМОи МЯ им. Аблай хана, 2015. С. 27-28.
Губайдулин 2023 – Губайдулин О. Вторая мировая: что творили приезжие бандиты в военной Алма-Ате. URL: nbusines.kz/ru/news/vtoraya-mirovaya-chto-tvorili-priezzhie-bandity-v-voennoj-alma-ate (дата обращения 21.04.2026).
Жанбосинова 2015 – Жанбосинова А.С. Новые подходы в изучении Великой Отечественной войны. Великая Отечественная война: история, методология, современное осмысление: Материалы международной научно-практической конференции. Усть-Каменогорск, 2015. 621 с. С. 217-228.
Жаркыбаева и др. 2020 – Жаркыбаева Р.С., Дулина Н.В., Ануфриева Е.В. Военная повседневность в городах тыла в 1941–1945 гг. (на примере г. Алматы). Вестник ВолГУ. Серия 4. История. Регионоведение. Международные отношения. 2020. Т. 25. No. 1. С. 97-108.
Женщины Казахстана в годы ВОВ 2020 – Женщины Казахстана в годы Великой Отечественной войны: воспоминания и интервью. Сборник материалов. Отв. ред. З.Г. Сактаганова. Караганда, 2020. 410 с.
Из истории депортаций 2012 – Из истории депортаций. Казахстан. 1930–1935 гг. Сборник документов. Сост.: Е.М. Грибанова, А.С. Зулкашева (ответственные), Г.М. Каратаева, Н.П. Кропивницкий, Г.Н. Мурзагалиева, Е.В. Чиликова. Алматы: LEM, 2012. 772 с.
Из истории депортаций 2014 – Из истории депортаций. Казахстан. 1935–1939 гг. Сборник документов. Т. 2. Сост.: Р.М. Әбдуәли, Е.М. Грибанова (отв.), А.С. Зулкашева, Г.М. Каратаева, Н.П. Кропивницкий, Е.В. Чиликова. Алматы: LEM, 2014. 740 с.
Из истории депортаций 2019 – Из истории депортаций. Казахстан. 1939–1945. Сборник документов. Т. 3. Сост.: Ж.Т. Байкаш, Е.М. Грибанова, М.Т. Жылгелдинов, Е.В. Чиликова (отв.). Алматы: LEM, 2019. 708 с.
Из истории депортаций 2024 – Из истории депортаций. Казахстан. 1945–1959 гг. Сборник документов. Сост.: Ж.Т. Байкаш, Е.М. Грибанова, Р.М. Мирзакулова, Е.В. Чиликова (отв.). Алматы, 2024. 823 с.
История. Память. Люди 2022 – История. Память. Люди. Материалы ХI Международной научно-практической конференции. 20 сентября 2022 г. Алматы, 2022. 550 с.
Калачева 2020 – Калачева Д.Н. Плетенье судеб: житейские зарисовки советской эпохи. История. Память. Люди: Материалы ХI Международной научно-практической конференции. 23 сентября 2020 г. Алматы, 2020. С. 518-537.
Козыбаев 2026 – Козыбаев І.М. Манаш Козыбаев: Уақытпен сырласу. Голос эпохи в письмах. Құраст. І.М. Козыбаев. Алматы: Раритет, 2026.
Козыбаев и др. 1995 – Козыбаев М.К., Едыгенов Н.Е. Труд во имя Победы. Алматы: Казахстан, 1995. 176 с.
Орынбаева 2019 – Орынбаева Г.У. Повседневная жизнь казахстанского села в период Второй мировой войны (на примере Кустанайской области). URL: https:www.еhistory.kz/ru/library/show/24568 (дата обращения: 20.04.2026).
Полосухина 2015 – Полосухина В.А. Зарисовки из жизни обитателей дома медиков. Эпидемический пожар удалось предотвратить. Сборник материалов Круглого стола. 18 июня 2015 г. Алматы: Центральный государственный архив научно-технической документации, 2015. 138 с.
Рамазанова 2017 – Рамазанова Б. Исторические встречи. Алматы: Дайк-Пресс, 2017. 398 с.
Сактаганова 2020 – Сактаганова З.Г. Женская повседневность на фронтах Великой Отечественной войны (на основе материалов Комиссии по истории Великой Отечественной войны). Вестник КарГУ. Серия. «История. Философия». 2020. № 2 (98). С. 136-148.
Сактаганова и др. 2018 – Сактаганова З.Г., Абдрахманова К.К. Женщины Казахстана в годы Великой Отечественной войны. Вестник КарГУ. Серия «История. Философия». 2018. № 3 (91). С. 87-102.
Сактаганова и др. 2019 – Сактаганова З.Г., Абдрахманова К.К. Повседневная жизнь в Казахстане в годы Великой Отечественной войны. Вестник Омского университета. Серия «Исторические науки». 2019. № 5. С. 93-103.
Сарсенова и др. 2017 – Сарсенова Г.С., Грибанова Е.М. Уроженцы Бессарабии в Казахстане: депортированные и эвакуированные. История. Память. Люди: Материалы VIII Международной научно-практической конференции. 16 сентября 2016 г. Алматы, 2017. С. 22-36.
Страницы трагических судеб 2002 – Страницы трагических судеб: сборник воспоминаний жертв политических репрессий в СССР в 1920–1950-е гг. Сост.: Е.М. Грибанова, А.С. Зулкашева, А.Н. Ипмагамбетова, Р.К. Кангужиева, Е.В. Чиликова. Алматы: Жеті жарғы, 2002. 448 с.
Тапалова 2023 – Тапалова А. Повседневная социальная жизнь женщин в тылу Западно- Казахстанской области в годы Великой Отечественной войны (1941–1945). Вестник КазНПУ им. Абая. Серия: Исторические и социально-политические науки. Т. 1. № 76. 2023.
Тулегенова 2002 – Тулегенова Б. Папа говорил, что я буду знаменитой артисткой. Страницы трагических судеб: сб. воспоминаний жертв политических репрессий в СССР в 1920–1950-е гг. Сост. Е.М. Грибанова, А.С. Зулкашева, А.Н. Ипмагамбетова, Р.К. Кангужиева, Е.В. Чиликова. Алматы: Жеті жарғы, 2002. 448 с.
Фомин 2005 – Кино на войне. Документы и свидетельства. Авт.-сост. В.И. Фомин. М.: Материк, 2005. 944 с.
Чиликова 2015 – Чиликова Е.В. Пути поиска сведений о численности населения, эвакуированного в Казахстан в годы Великой Отечественной войны. История. Память. Люди: Материалы VII международной научно-практической конференции. 19 сентября 2014 г. Алматы, 2015. С. 19-34.
Шалак 1980 – Шалак А.В. Условия жизни и быта населения Восточной Сибири в годы Великой Отечественной войны (1941–1945 гг.). Иркутск: ИГЭА, 1980. 82 с.
Шепель 2009 – Шепель В.Н. Алматинцы в годы войны: рассекреченная правда. Вечерний Алматы. № 118. 8 октября 2009 г.
Aktailak 2025 – Aktailak В. Archival Evidence of Change: Socio-economic realities of the Rear Region in 1941–1945. Zhana Arkhiv (New Archive). 2025. № 4. P. 45-55 (in English)
Anufrieva et al. 2020 – Anufrieva E.V., Dulina N.V., Zharkybaeva R.S. Ustnaia istoriia kak metod sokhraneniia pamiati o Velikoi Otechestvennoi voine. URL: https: www.vstu.ru/nauka/izdaniya/doi/10.35211_2500-2635-202-2-42-17-22.pdf (accessed 20.04.2026) (in Russian)
Arkhivisty i arkhivy Kazakhstana ХХ i ХХI vv. 2015 – Arkhivisty i arkhivy Kazakhstana Казахстана ХХ i ХХI vv. Sbornik dokumentov i materialov. Editors: R.M. Abduali, Zh.T. Baikash, E.M. Gribanova (esponsible compiler), E.V. Chilikova. Almaty: Presidential Archive of the Republic of Kazakhstan, 2015 g. 342 p. (in Russian)
Bidanova 2010 – Bidanova A. Iunaia pomoshchnitsa «diadi Mishi». Kak Galia Selianina v Matae pervyi kalashnikov vytachivala. Kazakhstanskaia pravda. 26.02.2010. URL: https:// centrasia.org/newsA.php?st=1267166520#gsc.tab=0 (accessed 17.04.2025) (in Russian)
Chilikova 2015 – Chilikova E.V. Puti poiska svedenii o chislennosti naseleniia, evakuirovannogo v Kazakhstan v gody Velikoi Otechestvennoi voiny. History. Memory. People: Proceedings of the VII International Scientific and Practical Conference. September 19, 2014. Almaty, 2015. P. 19-34. (in Russian)
Fomin 2005 – Kino na voine. Dokumenty i svidetelstva. Аuthor-compiler V.I. Fomin. Moscow: Materik, 2005. 944 p. (in Russian)
Gribanova 2015 – Gribanova E.M. Mnogolikaia Otechestvennaia... (povsednevnost voiny v «ego» dokumentakh kazakhstantsev). Scientific and Historical Significance of the Great Victory in the Contemporary Context: Proceedings of the International Scientific and Practical Conference Dedicated to the 70th Anniversary of Victory in the Great Patriotic War of 1941–1945. Editorial board: K.U. Kunakova, Z.D. Shaimardanova. Almaty: Ablai Khan Kazakh University of International Relations and World Languages, 2015. P. 27-28. (in Russian)
Gubaidulin O. – Vtoraia mirovaia: chto tvorili priezzhie bandity v voennoi Alma-Ate. [Electronic resource]. URL: https://nbusines.kz/ru/news/vtoraya-mirovaya-chto-tvorili-priezzhie-bandity-v-voennoj-alma-ate (accessed 21.04.2026) (in Russian)
Istoriia. Pamiat. Liudi 2022 – Istoriia. Pamiat. Liudi. Proceedings of the 11th International Scientific and Practical Conference. September 20, 2022. Almaty, 2022. 550 р. (in Russian)
Iz istorii deportatsii 2012 – Iz istorii deportatsii. Kazakhstan. 1930–1935 gg. Sbornik dokumentov. Editors: E.M. Gribanova, A.S. Zulkasheva (otvetstvennye), G.M. Karataeva, N.P. Kropivnitskii, G.N. Murzagalieva, E.V. Chilikova. Almaty: LEM, 2012. 772 р. (in Russian)
Iz istorii deportatsii 2014 – Iz istorii deportatsii. Kazakhstan. 1935–1939 gg. Sbornik dokumentov. T. 2. Editors: R.M. Әbduәli, E.M. Gribanova (otv.), A.S. Zulkasheva, G.M. Karataeva, N.P. Kropivnitskii, E.V. Chilikova. Almaty: LEM, 2014. 740 р. (in Russian)
Iz istorii deportatsii 2019 – Iz istorii deportatsii. Kazakhstan. 1939–1945. Sbornik dokumentov. Vol. 3. Editors: Zh.T. Baikash, E.M. Gribanova, M.T. Zhylgeldinov, E.V. Chilikova (esponsible compiler). Almaty: LEM, 2019. 708 p. (in Russian)
Iz istorii deportatsii 2024 – Iz istorii deportatsii. Kazakhstan. 1945–1959 gg. Sbornik dokumentov. Editors: Zh.T. Baikash, E.M. Gribanova, R.M. Mirzakulova, E.V. Chilikova (otv.). Almaty, 2024. 823 р. (in Russian)
Kalacheva 2020 – Kalacheva D.N. Pletene sudeb: zhiteiskie zarisovki sovetskoi epokhi. History. Memory. People: Proceedings of the XI International Scientific and Practical Conference, September 23, 2020. Almaty, 2020. P. 518-537. (in Russian)
Kozybaev 2026 – Kozybaev І.M. Manash Kozybaev: Uaқytpen syrlasu. Golos epokhi v pismakh. Сompiler І.M. Kozybaev. Almaty: Raritet, 2026. (in Kazakh)
Kozybaev et al. 1995 – Kozybaev M.K., Edygenov N.E. Trud vo imia Pobedy. Almaty: Kazakhstan, 1995. 176 p. (in Russian)
Orynbaeva 2019 – Orynbaeva G.U. Povsednevnaia zhizn kazakhstanskogo sela v period Vtoroi mirovoi voiny (na primere Kustanaiskoi oblasti). URL: https: www.ehistory.kz/ru/library/show/24568 (accessed 20.04.2026) (in Russian)
Polosukhina 2015 – Polosukhina V.A. Zarisovki iz zhizni obitatelei doma medikov. The Epidemic Fire Was Prevented: Collection of Materials from the Round Table. June 18, 2015, Almaty. Project Contributors: E.M. Gribanova, V.E. Pechersky, G.S. Sarsenova. Almaty: Central State Archive of Scientific and Technical Documentation, 2015. 138 p. (in Russian)
Ramazanova 2017 – Ramazanova B. Istoricheskie vstrechi. Almaty: Daik-Press, 2017. 398 p. (in Russian)
Saktaganova 2020 – Saktaganova Z.G. Zhenskaia povsednevnost na frontakh Velikoi Otechestvennoi voiny. Bulletin of Karaganda State University. Series: History. Philosophy. 2020. No. 2 (98). P. 136–148. (in Russian)
Saktaganova et al. 2018 – Saktaganova Z.G., Abdrakhmanova K.K. Zhenshchiny Kazakhstana v gody Velikoi Otechestvennoi voiny. Bulletin of Karaganda State University. Series «History. Philosophy». 2018. № 3 (91). P. 87-102. (in Russian)
Saktaganova et al. 2019 – Saktaganova Z.G., Abdrakhmanova K.K. Povsednevnaia zhizn v Kazakhstane v gody Velikoi Otechestvennoi voiny. Bulletin of Omsk State University. Series «Historical Sciences» 2019. № 5. P. 93-103. (in Russian)
Sarsenova et al. 2017 – Sarsenova G.S., Gribanova E.M. Urozhentsy Bessarabii v Kazakhstane: deportirovannye i evakuirovannye. History. Memory. People: Proceedings of the VIII International Scientific and Practical Conference. September 16, 2016. Almaty, 2017. P. 22-36. (in Russian)
Shalak 1980 – Shalak A.V. Usloviia zhizni i byta naseleniia Vostochnoi Sibiri v gody Velikoi Otechestvennoi voiny (1941–1945 gg.). Irkutsk: IGEA, 1980. P. 3. (in Russian)
Shepel 2009 – Shepel V.N. Almatintsy v gody voiny: rassekrechennaia pravda. Evening Almaty (newspaper). No 118. October 8, 2009 (in Russian)
Stranitsy tragicheskikh sudeb 2002 – Stranitsy tragicheskikh sudeb: sbornik vospominanii zhertv politicheskikh repressii v SSSR v 1920–1950-e gg. Editors: E.M. Gribanova, A.S. Zulkasheva, A.N. Ipmagambetova, R.K. Kanguzhieva, E.V. Chilikova. Almaty: Zhetі zharғy, 2002. 448 р. (in Russian)
Tapalova 2023 – Tapalova A. Povsednevnaia sotsialnaia zhizn zhenshchin v tylu Zapadno- Kazakhstanskoi oblasti v gody Velikoi Otechestvennoi voiny (1941–1945). Bulletin of Abai Kazakh National Pedagogical University. Series: Historical and Socio-Political Sciences. 2023. Vol. 1. No. 76 (in Russian)
Tulegenova 2002 – Tulegenova B. Papa govoril, chto ia budu znamenitoi artistkoi. Pages of Tragic Fates: A Collection of Memoirs of Victims of Political Repressions in the USSR, 1920s–1950s. Editors: E.M. Gribanova, A.S. Zulkasheva, A.N. Ipmagambetova, R.K. Kanguzhieva, E.V. Chilikova. Almaty: Jetı jarğy, 2002. 448 p. (in Russian)
Zhanbosinova 2015 – Zhanbosinova A.S. Novye podkhody v izuchenii Velikoi Otechestvennoi voiny. The Great Patriotic War: History, Methodology, and Contemporary Interpretation: Proceedings of the International Scientific and Practical Conference. Ust-Kamenogorsk, 2015. 621 p. P. 217-228. (in Russian)
Zharkybaeva et al. 2020 – Zharkybaeva R.S., Dulina N.V., Anufrieva E.V. Voennaia povsednevnost v gorodakh tyla v 1941–1945 gg. (na primere g. Almaty). Bulletin of Volgograd State University. Series 4: History, Regional Studies, International Relations. 2020. Vol. 25. No. 1. P. 97-108. (in Russian)
Zhenshchiny Kazakhstana v gody Velikoi Otechestvennoi voiny 2020 – Zhenshchiny Kazakhstana v gody Velikoi Otechestvennoi voiny: vospominaniia i interviu. Sbornik materialov. Еditor-in-charge Z.G. Saktaganova. Karaganda, 2020. 410 p. (in Russian)
Талқылау
Әзірге пікір жоқ.