Қызылорда – Қызыл астана (республиканың орталығын көшірудің 100 жылдығына)
Кілт сөздер:
Қазақ АКСР-і, орталықты көшіру, астана, Қызылорда, транзит, құрылыс, тұрғын үй қоры, аумақ, шекараАңдатпа
Зерттеушілер назарына Қазақ АССР Халық Комиссарлар Кеңесінің Республика орталығын көшіру жөніндегі комиссия мүшесі, Қазақ АССР Мемлекеттік жоспарлау (Мемжоспар) ғылыми қызметкері С.Д. Ақаевтың авторлығымен жазылған Қызылорда қаласының 1925–1926 жылдардағы жағдайына шолуы ұсынылады. 1924 жылы Орта Азиядағы ұлттық-аумақтық межелеуге және Қазақстанға оңтүстіктегі Жетісу және Сырдария губернияларының, сондай-ақ Қарақалпақ автономиялы облысының қосылуына байланысты, астананы Орынбордан байырғы халықтың тығыз қоныстанған жерінде орналасқан, Қазақстанның жаңадан қосылған аудандарында тұрған және бүкіл республикамен міндетті түрде көлік қатынасы бар басқа қалаға көшіру туралы ұсыныс туындады. Болашақ астана ретінде Ақтөбе, Ақмешіт, Ташкент, Шымкент және т.б. қалалар аталды. Бұл мәселе Мәскеу қаласында да талқыланды, алайда көптеген комиссия мүшелері арасында бірауыздылық болмағандықтан, шешімін таппады. Ақырында, бұл мәселе Қыр(Қаз) ОК РК(б)П қарауына беріліп, ол өз кезегінде шешімді қажетті экономикалық деректермен негіздеу үшін оны республиканың Мемлекеттік жоспарлау мекемесіне (Мемжоспарға) қарауды тапсырды. Жан-жақты талқылаудан кейін таңдау Ақмешіт қаласына түсті (1922 жылдың қыркүйегіне дейін Перовск қ., 1925 жылдың сәуірінен бастап Қызылорда қ.), және 1925 жылдың бірінші жартысында республиканың негізгі мемлекеттік мекемелері осы қалаға көшірілді. Төрт жыл бойы Қызылорда Қазақстанның астанасы болды, және бұл кезең қаланың да, бүкіл республиканың да дамуында маңызды белес болып саналады. ҚР Президенті Архивінің құжаттарынан көрініп тұрғандай, Қызылорда қаласының ауыр климаттық жағдайлары, негізгі тіршілікті қамтамасыз ету жүйелерінің болашағы жоқ күйі, республиканың солтүстігіндегі және шығысындағы ауқымды аумақтармен байланыстың болмауы – осының бәрі Қазақстан үкіметінің алдына жаңа таңдау қойды.
Жүктеп алулар
Әдебиеттер тізімі
Доклад зампред Госплана КАССР С. Садвокасова – Доклад зампред Госплана КАССР С. Садвокасова «О районировании КАССР» на совещании ответработников при Кир(Каз) обкоме РКП(б). АП РК. Ф.139. Оп.1. Д. 825. Л.11-12 об.
Доклад Н. Нурмакова – Доклад Н. Нурмакова об экономическом и политическом положении СССР и особенностях Казакской республики. АП РК. Ф.141. Оп.1. Д.142. Л.1-21. Опубл.: Ныгмет Нурмаков. Документы и материалы. / Под ред. А.Х. Мустафиной. Сост. Нурымбетова Г., Чиликова Е., Утегалиева А. Алматы, 2025. С. 202.
Доклад о работе Комиссии СНК КазССР – Доклад о работе Комиссии СНК КазАССР по устройству г. Кзыл-Орды (г. Ак-Мечети) и перенесению центра. АП РК. Ф.141. Оп.1. Д.427.
Доклад председателя Кир(Каз)ЦИК С. Мендешева – Доклад председателя Кир(Каз)ЦИК С. Мендешева «О размежевании Среднеазиатских республик и присоединении 2 киробластей к КАССР» на 2-м Пленуме Кир(Каз)обкома РКП(б). АП РК. Ф.139. Оп.1. Д. 844. Л.16.
Из письма СНК КазАССР СНК РСФСР – Из письма СНК КазАССР СНК РСФСР о необходимости финансирования строительства правительственных учреждений и жилья в г. Кзыл-Орде. ЦГА РК. Ф.30. Оп.1. Д.441. Л.208-209 об. Опубл.: Ныгмет Нурмаков. Документы и материалы. Алматы, 2025. С. 178.
История Казахстана 2017 – История Казахстана. Документы и материалы (1917–2012) / Сост.: К.Ш. Алимгазинов (ответ.), М.Т. Жылгелдинов, Е.В. Чиликова, В.М. Чупров. Астана: ТОО «Шанырак Медиа», 2017. 320 с.
Очерк наркома торговли КАССР А. Кенжина – Очерк наркома торговли КАССР А. Кенжина «Основные моменты деятельности Совета народных комиссаров КАССР». АП РК. Ф.141. Оп.1. Д.35. Л.21. Опубл.: Асфендияр Кенжин. Сборник документов и материалов / Сост. А.Т. Сулейменова. Алматы: Елтаным, 2014. С. 81.
Проект резолюции по докладу А. Кенжина – Проект резолюции по докладу А. Кенжина «О результатах работ Комиссии по обследованию г. Ак-Мечети. АП РК. Ф.141. Оп.1. Д.166. Л.51-55.
Резолюция Казкрайкома ВКП(б) – Резолюция Казкрайкома ВКП(б) по докладу комиссии Юрцина, обследовавшей строительство г. Кзыл-Орды. АП РК. Ф.141. Оп.1. Д.787. Л.1.
Стенограмма допроса Д. Адилева – Стенограмма допроса Д. Адилева. АП РК. Ф.352. Оп.1 (г. Алматы). Д.6610. Л.5-31.
Ходатайство СНК КазАССР – Ходатайство СНК КазАССР СНК РСФСР об ассигновании госсредств для замощения улиц г. Кзыл-Орды. ЦГА РК. Ф.30. Оп.1. Д.441. Л.47. Опубл.: Ныгмет Нурмаков. Документы и материалы. Алматы, 2025. С. 182-183.
Doklad zampred Gosplana KASSR S. Sadvokasova – Doklad zampred Gosplana KASSR S. Sadvokasova «O raionirovanii KASSR» na soveshchanii otvetrabotnikov pri Kir(Kaz)obkome RKP(b). Archive of the President of the Republic of Kazakhstan (AP RK). F.139. Inv.1. C. 825. L.11-12 verso (in Russian)
Doklad N. Nurmakova – Doklad N. Nurmakova ob ekonomicheskom i politicheskom polozhenii SSSR i osobennostiakh Kazakskoi respubliki. AP RK. F.141. Inv.1. C.142. P.1-21 (in Russian)
Doklad o rabote Komissii SNK KazASSR – Doklad o rabote Komissii SNK KazASSR po ustroistvu g. Kzyl-Ordy (g. Ak-Mecheti) i pereneseniiu tsentra. AP RK. F.141. Inv.1. Р.427 (in Russian)
Doklad predsedatelia Kir(Kaz)TsIKa S. Mendesheva «O razmezhevanii Sredneaziatskikh respublik i prisoedinenii 2 kiroblastei k KASSR» na 2-m Plenume Kir(Kaz)obkoma RKP(b). AP RK. F.139. Inv.1. C. 844. P.16 (in Russian)
Iz pisma SNK KazASSR SNK RSFSR – Iz pisma SNK KazASSR SNK RSFSR o neobkhodimosti finansirovaniia stroitelstva pravitelstvennykh uchrezhdenii i zhilia v g. Kzyl-Orde. Central State Archive of the Republic of Kazakhstan (CSA RK). F.30. Inv.1. C.441. P.208-209 verso. Opubl.: Nygmet Nurmakov. Dokumenty i materialy. Almaty, 2025. P. 178 (in Russian)
Istoriia Kazakhstana 2017 – Istoriia Kazakhstana. Dokumenty i materialy (1917–2012) / Sost.: K.Sh. Alimgazinov (otvet.), M.T. Zhylgeldinov, E.V. Chilikova, V.M. Chuprov. Astana: TOO «Shanyrak Media», 2017. 320 p. (in Russian)
Ocherk narkoma torgovli KASSR A. Kenzhina – Ocherk narkoma torgovli KASSR A. Kenzhina «Osnovnye momenty deiatelnosti Soveta narodnykh komissarov KASSR». AP RK. F.141. Inv.1. C.35. P.21. Opubl.: Asfendiiar Kenzhin. Sbornik dokumentov i materialov / Sost. A.T. Suleimenova. Almaty: Eltanym, 2014. P. 81 (in Russian)
Proekt rezoliutsii po dokladu A. Kenzhina – Proekt rezoliutsii po dokladu A. Kenzhina «O rezultatakh rabot Komissii po obsledovaniiu g. Ak-Mecheti. AP RK. F.141. Inv.1. C.166. P.51-55 (in Russian)
Rezoliutsiia Kazkraikoma VKP(b) – Rezoliutsiia Kazkraikoma VKP(b) po dokladu komissii Iurtsina, obsledovavshei stroitelstvo g. Kzyl-Ordy. AP RK. F.141. Inv.1. C.787. P.1 (in Russian)
Stenogramma doprosa D. Adileva – Stenogramma doprosa D. Adileva. AP RK. F.352. Inv.1 (Almaty). C.6610. P.5-31 (in Russian)
Khodataistvo SNK KazASSR SNK RSFSR ob assignovanii gossredstv dlia zamoshcheniia ulits g. Kzyl-Ordy. CSA RK. F.30. Inv.1. C.441. P.47. Opubl.: Nygmet Nurmakov. Dokumenty i materialy. Almaty, 2025. P. 182-183 (in Russian)
Талқылау
Әзірге пікір жоқ.