Қазақстан Республикасының Конституциясы (2026): ұрпақаралық ынтымақтастықтың құқықтық табиғаты мен этикасы
Кілт сөздер:
Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы, архив, ұжымдық жады, болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілік, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтары, коммеморативтік функция, мәдени құқықтар, халықаралық құқық, ұлттық заңнамаАңдатпа
Мақала Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясына, ұжымдық жадыны конституциялық реттеуге, болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілікке және мемлекеттің коммеморативтік функциясын жүзеге асырудағы архивтердің рөліне арналған. «Конституция» терминінің саяси-құқықтық және тарихи-құқықтық тұрғыдағы заманауи мазмұны беріледі. Автор Қазақстан Республикасының 2026 жылғы Конституциясында қазақстандық мемлекеттіліктің тарихи жолы мен өркениеттік бастаулары алғаш рет нақты айқындалғанын атап өтеді. Болашақ ұрпақ алдындағы міндеттердің конституциялық негіздері халықаралық-құқықтық құжаттармен байланыстырылады. Қазақстан Республикасының Конституциясы ұлттық деңгейде және халықаралық жүйе аясында қазақстандықтардың болашақ ұрпағының мүдделерін қорғауға ықпал етеді. Ұжымдық жадының қоғамдық тарихи санаға және өткен кезең туралы қалыптасқан ортақ түсініктерге ықпалын болжау мен ұғынуға жол ашылады. Автор коммеморация үдерістеріндегі архивтердің белсенді қатысуын ерекше көрсетеді. Архивтер тарихқа ғылыми және құндылық тұрғысынан қарауды қалыптастырады, оқиғалар мен фактілерге қатысты ортақ (конвенционалды) көзқарас тудыруға жәрдемдеседі. Архивтер мемлекеттік, зерттеушілік, білім беру, қоғамдық және өзге де деңгейлерде ұжымдық жадының қалыптасуына септігін тигізе алады. Мақалада Қазақстан Республикасының негізгі заңының адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарына, соның ішінде цифрлық ортадағы адам құқықтарын қорғауға арналған баптар егжей-тегжейлі қарастырылған. Сонымен қатар, жаңа Конституцияның преамбуласы мен мәдени құқықтарға қатысты ережелеріне терең талдау жасалған. Жаңа Конституцияның ережелері мемлекеттің институционалдық негіздерін трансформациялау үдерісінің аяқталғанын және жаңа конституциялық модельге көшкендігін айғақтайды. Жаңа Ата заң жобасы өзекті қоғамдық құндылықтар мен мемлекеттік саясат қағидаттарын айқындайды және елдің алдағы прогрессивті дамуының ұзақ мерзімді негізін қалайды.
Жүктеп алулар
Әдебиеттер тізімі
Blight 2009 – Blight D.W. The Memory Boom: Why and Why Now? In Memory in Mind and Culture. Cambridge: Cambridge University Press, 2009. Pp. 238–251.
Chaitin et al. 2014 – Chaitin J., Steinberg S. “I can Almost Remember it Now”: Between Personal and Collective Memories of Massive Social Trauma. Journal of Adult Development. 2014. Vol. 21. P. 30–42.
Kansteiner 2002 – Kansteiner W. Finding Meaning in Memory: Methodological Critique of Collective Memory Studies. History and Theory. 2002. Vol. 41. P. 179–197.
Баймаханов 2003 – Баймаханов М.Т. Избранные труды по теории государства и права. Алматы, 2003. 80 б.
Всеобщая декларация прав человека 1948 – Всеобщая декларация прав человека. URL: https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/declarations/declhr.shtml (жүгінген күні: 27.04.2026).
Гинатулина 2022 – Гинатулина О.А. Социальное бытие архива в свете вызовов современного общества. Философская мысль. 2022. № 9. 18-24 б.
Декларация о будущих поколениях 2024 – Декларация о будущих поколениях. https://www.un.org/ru/documents/treaty/A-RES-79-1-Annex-II (жүгінген күні: 29.04.2026)
Декларация об ответственности нынешних поколений перед будущими поколениями 1997 – Декларация об ответственности нынешних поколений перед будущими поколениями. URL: https://lb.ucoz.com/publ/25-1-0-175 (жүгінген күні: 08.05.2026).
Джевицкий 1997 – Джевицкий К. Интернационализация прав человека и их юридическое оформление. Введение в вопросы международной защиты прав человека. Под ред. Р. Хански и М. Сукси. Турку, 1997. 29 б.
Ежегодный доклад Экспертного механизма 2023 – Вклад в Саммит по ЦУР и Саммит будущего. Ежегодный доклад Экспертного механизма по праву на развитие за 2023 – A/HRC/54/41 год. URL: https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/issues/development/emd/contributionsintprocesses/new-agenda-peace-contributions-ru.pdf (жүгінген күні: 29.04.2026).
Қазақстан халқына Жолдау 2025 – Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» атты Қазақстан халқына Жолдауы (8 қыркүйек 2025 жыл) https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-zhasandy-intellekt-dauirindegi-kazakstan-ozekti-maseleler-zhane-ony-tubegeyli-cifrlyk-ozgerister-arkyly-sheshu-881957 (жүгінген күні: 30.04.2026).
ҚР Әдеби және көркем туындыларды қорғау жөніндегі Берн конвенциясына қосылуы туралы 1998 – Қазақстан Республикасының Әдеби және көркем туындыларды қорғау жөніндегі Берн конвенциясына қосылуы туралы Қазақстан Республикасы Заңы 1998 жылғы 10 қараша N 297-I. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z980000297_/ comments (жүгінген күні: 27.04.2026)
ҚР Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының авторлық құқық жөніндегі шартына қосылуы туралы 2004 – Қазақстан Республикасының Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының авторлық құқық жөніндегі шартына қосылуы туралы Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 16 сәуірдегі N 547 Заңы ДЗМҰ-ның Орындаулар мен фонограммалар жөніндегі шартына қосылу туралы ҚР Заңы, 2004. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z040000547_/history (жүгінген күні: 27.04.2026).
ҚР Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының орындаушылықтар мен фонограммалар жөніндегі шартына қосылуы туралы 2004 – Қазақстан Республикасының Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының орындаушылықтар мен фонограммалар жөніндегі шартына қосылуы туралы Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 16 сәуірдегі N 546 Заңы. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z040000546_/info (жүгінген күні: 27.04.2026).
ҚР Конституциясы 2026 – Қазақстан Республикасының Конституциясы. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K2600000000 (жүгінген күні: 22.04.2026).
Международный пакт о гражданских и политических правах 1966 – Международный пакт о гражданских и политических правах. URL: https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/ pactpol.shtml (жүгінген күні: 27.04.2026).
Международный пакт об экономических, социальных и культурных правах 1996 – Международный пакт об экономических, социальных и культурных правах. URL: https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventi ons/pactecon.shtml (жүгінген күні: 27.04.2026).
Нургалиева 2024 – Нургалиева Г.К. Программа ЮНЕСКО «Память мира»: опыт Казахстана. Институты наследия на пути к устойчивому развитию общества. Научно-практический сборник материалов II Конгресса архивистов Казахстана. Алматы: Архив Президента Республики Казахстан, 2024. 403-407 б.
Петренко 2011 – Петренко О.В. Концепция прав будущих поколений в международном и национальном праве: проблемы, тенденции, перспективы. Право и политика. 2011. № 12. 2079 б.
Повестка дня в области устойчивого развития 2015 – Повестка дня в области устойчивого развития на период до 2030 года. URL: https://www.ohchr.org/ru/sdgs/about-2030-agenda-sustainable-development (жүгінген күні: 30.04.2026).
Прокофьев 2008 – Прокофьев А.В. Справедливое отношение к будущим поколениям (нормативные основания и практические стратегии. 249 c. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/spravedlivoe-otnoshenie-k-buduschim-pokoleniyam-normativnye-osnovaniya-i-prakticheskie-strategii (жүгінген күні: 29.04.2026).
Саргсян 2022 – Саргсян А.М. Формальные и неформальные институции в сфере политики памяти. Формальные институции в истории науки. 2022. 253-259 б.
Таңбаларды халықаралық тіркеу туралы 2010 – Таңбаларды халықаралық тіркеу туралы Мадрид келісіміне хаттаманы ратификациялау туралы Қазақстан Республикасының 2010 жылғы 27 мамырдағы № 281-IV Заңы. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z100000281_/info (жүгінген күні: 27.04.2026).
Тауар таңбалары жөніндегі заңдар туралы 2012 – Тауар таңбалары жөніндегі заңдар туралы Сингапур шартын ратификациялау туралы Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 8 сәуірдегі № 10-V Заңы. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1200000010/history (жүгінген күні: 27.04.2026).
Ударцев 2004 – Ударцев С.Ф. Политические и правовые взгляды Чокана Валиханова. Валиханов Чокан. Записка о судебной реформе. Вступит. ст. и примеч. С.Ф. Ударцева. 2-е изд., испр. и доп. (Серия «Жемчужины истории политической и правовой мысли»). Алматы, 2004. 5-34 б.
Ударцев 2015 – Ударцев С.Ф. Конституция и эволюция общества (вопросы теории и философии права). СПб.: Университетский издательский консорциум, 2015. 388 б.
Хальбвакс 2007 – Хальбвакс М. Социальные рамки памяти. Пер. с фр. и вступ. статья С.Н. Зенкина. М.: Новое издательство, 2007. 29 б.
Baimakhanov 2003 – Baimakhanov M.T. Izbrannye trudy po teorii gosudarstva i prava. Almaty, 2003. P. 80. (in Russian)
Blight 2009 – Blight D.W. The Memory Boom: Why and Why Now? In Memory in Mind and Culture. Cambridge: Cambridge University Press, 2009. Pp. 238–251. (in English)
Chaitin et al. 2014 – Chaitin J., Steinberg S. “I can Almost Remember it Now”: Between Personal and Collective Memories of Massive Social Trauma. Journal of Adult Development. 2014. Vol. 21. P. 30–42. (in English)
Deklaratsiia o budushchikh pokoleniiakh 2024 – Deklaratsiia o budushchikh pokoleniiakh. https://www.un.org/ru/documents/treaty/A-RES-79-1-Annex-II (accessed 9.04.2026) (in Russian)
Deklaratsiia ob otvetstvennosti nyneshnikh pokolenii pered budushchimi pokoleniiami 1997 – Deklaratsiia ob otvetstvennosti nyneshnikh pokolenii pered budushchimi pokoleniiami. URL: https://lb.ucoz.com/publ/25-1-0-175 (accessed 08.05.2026) (in Russian)
Dzhevitskii 1997 – Dzhevitskii K. Internatsionalizatsiia prav cheloveka i ikh iuridicheskoe oformlenie. Introduction to Issues of International Human Rights Protection. Edited by R. Khanski, M. Suksi. Turku, 1997. Р. 29 (in Russian)
Ezhegodnyi doklad Ekspertnogo mekhanizma 2023 – Vklad v Sammit po TsUR i Sammit budushchego.
Ezhegodnyi doklad Ekspertnogo mekhanizma po pravu na razvitie za 2023 – A/HRC/54/41 god. URL: https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/issues/development/emd/contributionsintprocesses/new-agenda-peace-contributions-ru.pdf (accessed 29.04.2026) (in Russian)
Ginatulina 2022 – Ginatulina O.A. Sotsialnoe bytie arkhiva v svete vyzovov sovremennogo obshchestva. Philosophical Thought. 2022. No 9. Рр. 18-24. (in Russian)
Kansteiner 2002 – Kansteiner W. Finding Meaning in Memory: Methodological Critique of Collective Memory Studies. History and Theory. 2002. Vol. 41. P. 179–197. (in English)
Khalbvaks 2007 – Khalbvaks M. Sotsialnye ramki pamiati. Translated from French and with an introductory article by S.N. Zenkin. Moscow: New Publishing House, 2007. 29 р. (in Russian)
Mezhdunarodnyi pakt o grazhdanskikh i politicheskikh pravakh 1966 – Mezhdunarodnyi pakt o grazhdanskikh i politicheskikh pravakh. URL: https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/ pactpol.shtml (accessed 27.04.2026) (in Russian)
Mezhdunarodnyi pakt ob ekonomicheskikh, sotsialnykh i kulturnykh pravakh 1996 – Mezhdunarodnyi pakt ob ekonomicheskikh, sotsialnykh i kulturnykh pravakh. URL: https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventi ons/pactecon.shtml (accessed 27.04.2026) (in Russian)
Nurgalieva 2024 – Nurgalieva G.K. Programma IuNESKO «Pamiat mira»: opyt Kazakhstana. Instituty naslediia na puti k ustoichivomu razvitiiu obshchestva. Scientific and Practical Collection of Papers of the II Congress of Archivists of Kazakhstan. Almaty: Arkhiv Prezidenta Respubliki Kazakhstan, 2024. Pp. 403-407. (in Russian)
Petrenko 2011 – Petrenko O.V. Kontseptsiia prav budushchikh pokolenii v mezhdunarodnom i natsionalnom prave: problemy, tendentsii, perspektivy. Law and Politics Journal. 2011. № 12. 2079 p.
Povestka dnia v oblasti ustoichivogo razvitiia 2015 – Povestka dnia v oblasti ustoichivogo razvitiia na period do 2030 goda. URL: https://www.ohchr.org/ru/sdgs/about-2030-agenda-sustainable-development (accessed 30.04.2026) (in Russian)
Prokofev 2008 – Prokofev A.V. Spravedlivoe otnoshenie k budushchim pokoleniiam (normativnye osnovaniia i prakticheskie strategii. 249 p. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/spravedlivoe-otnoshenie-k-buduschim-pokoleniyam-normativnye-osnovaniya-i-prakticheskie-strategii (accessed 29.04.2026) (in Russian)
Qazaqstan halqyna Joldau 2025 – Memleket basşysy Qasym-Jomart Toqaevtyñ «Jasandy intelekt däuırındegı Qazaqstan: özektı mäseleler jäne ony tübegeilı sifrlyq özgerıster arqyly şeşu» atty Qazaqstan halqyna Joldauy (8 qyrküiek 2025 jyl). https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-zhasandy-intellekt-dauirindegi-kazakstan-ozekti-maseleler-zhane-ony-tubegeyli-cifrlyk-ozgerister-arkyly-sheshu-881957 (accessed 30.04.2026) (in Kazakh)
QR Ädebi jäne körkem tuyndylardy qorğau jönındegı Bern konvensiasyna qosyluy turaly 1998 – Qazaqstan Respublikasynyñ Ädebi jäne körkem tuyndylardy qorğau jönındegı Bern konvensiasyna qosyluy turaly Qazaqstan Respublikasy Zañy 1998 jylğy 10 qaraşa N 297-I. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z980000297_/ comments (accessed 27.04.2026) (in Kazakh)
QR Düniejüzılık ziatkerlık menşık ūiymynyñ avtorlyq qūqyq jönındegı şartyna qosyluy turaly 2004 – Qazaqstan Respublikasynyñ Düniejüzılık ziatkerlık menşık ūiymynyñ avtorlyq qūqyq jönındegı şartyna qosyluy turaly Qazaqstan Respublikasynyñ 2004 jylğy 16 säuırdegı N 547 Zañy DZMŪ-nyñ Oryndaular men fonogramalar jönındegı şartyna qosylu turaly QR Zañy, 2004. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z040000547_/history (accessed 27.04.2026) (in Kazakh)
QR Düniejüzılık ziatkerlık menşık ūiymynyñ oryndauşylyqtar men fonogramalar jönındegı şartyna qosyluy turaly 2004 – Qazaqstan Respublikasynyñ Düniejüzılık ziatkerlık menşık ūiymynyñ oryndauşylyqtar men fonogramalar jönındegı şartyna qosyluy turaly Qazaqstan Respublikasynyñ 2004 jylğy 16 säuırdegı N 546 Zañy. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z040000546_/info (accessed 27.04.2026) (in Kazakh)
QR Konstitusiasy 2026 – Qazaqstan Respublikasynyñ Konstitusiasy. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K2600000000 (accessed 22.04.2026) (in Kazakh)
Sargsian 2022 – Sargsian A.M. Formalnye i neformalnye institutsii v sfere politiki pamiati. Formal Institutions in the History of Science. 2022. Pp. 253-259. (in Russian)
Tañbalardy halyqaralyq tırkeu turaly 2010 – Tañbalardy halyqaralyq tırkeu turaly Madrid kelısımıne hattamany ratifikasialau turaly Qazaqstan Respublikasynyñ 2010 jylğy 27 mamyrdağy № 281-IV Zañy. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z100000281_/info (accessed 27.04.2026) (in Russian)
Tauar tañbalary jönındegı zañdar turaly 2012 – Tauar tañbalary jönındegı zañdar turaly Singapur şartyn ratifikasialau turaly Qazaqstan Respublikasynyñ 2012 jylğy 8 säuırdegı № 10-V Zañy. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1200000010/history (accessed 27.04.2026) (in Russian)
Udartsev 2004 – Udartsev S.F. Politicheskie i pravovye vzgliady Chokana Valikhanova. Valikhanov Chokan. Zapiska o sudebnoi reforme. With an introductory article and notes by S.F. Udartsev. Second revised and expanded edition. (Series: “Pearls of the History of Political and Legal Thought”). Almaty, 2004. Рр. 5-34. (in Russian)
Udartsev 2015 – Udartsev S.F. Konstitutsiia i evoliutsiia obshchestva (voprosy teorii i filosofii prava). St. Petersburg: University Press Consortium, 2015. 388 р. (in Russian)
Vseobshchaia deklaratsiia prav cheloveka 1948 – Vseobshchaia deklaratsiia prav cheloveka. URL: https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/declarations/declhr.shtml (accessed 27.04.2026).
Талқылау
Әзірге пікір жоқ.