Конституция Республики Казахстан (2026): правовая природа и этика межпоколенческой солидарности
Ключевые слова:
новая Конституция Республики Казахстан, архив, коллективная память, ответственность перед будущими поколениями, права и свободы человека и гражданина, коммеморативная функция, культурные права, международное право, национальное законодательствоАннотация
Статья посвящена новой Конституции Республики Казахстан (2026), конституционному регулированию вопросов коллективной памяти, ответственности перед будущими поколениями, участию архивов в коммеморативной функции государства. Приводится современное содержание термина «конституция» в политико- и историко-правовом понимании. Автор отмечает, что в Конституции Республики Казахстан 2026 года впервые четко обозначаются исторический путь и цивилизационные истоки казахстанской государственности. К основаниям конституционного содержания обязанностей перед будущими поколениями автор относит международно-правовые документы. Конституция Республики Казахстан способствует защите интересов будущих поколений казахстанцев на национальном уровне и в рамках международной системы. Открываются возможности для прогнозирования и понимания воздействия коллективной памяти на разделяемые в обществе представления об историческом прошлом для нескольких поколений. Автор подчеркивает активное участие архивов в процессах коммеморации. Архивы создают научное и ценностное отношение к историческому прошлому, содействуют выработке конвенционального взгляда на события, факты. Архивы могут способствовать формированию коллективной памяти на государственном, исследовательском, образовательном, общественном и иных уровнях. В статье подробно рассмотрены статьи основного закона Республики Казахстан, посвященные различным направлениям прав и свобод человека и гражданина, в т.ч. защите прав человека в цифровой среде. Проведен всесторонний анализ преамбулы новой Конституции и положений, касающихся культурных прав. Положения новой Конституции знаменуют завершение процесса трансформации институциональной основы государства и переход к новой конституционной модели. Проект нового основного закона отражает актуальные общественные ценности и принципы государственной политики, закладывает долгосрочные основы дальнейшего прогрессивного развития страны.
Скачивания
Литература
Blight 2009 – Blight D.W. The Memory Boom: Why and Why Now? In Memory in Mind and Culture. Cambridge: Cambridge University Press, 2009. Pp. 238–251.
Chaitin et al. 2014 – Chaitin J., Steinberg S. “I can Almost Remember it Now”: Between Personal and Collective Memories of Massive Social Trauma. Journal of Adult Development. 2014. Vol. 21. P. 30–42.
Kansteiner 2002 – Kansteiner W. Finding Meaning in Memory: Methodological Critique of Collective Memory Studies. History and Theory. 2002. Vol. 41. P. 179–197.
Баймаханов 2003 – Баймаханов М.Т. Избранные труды по теории государства и права. Алматы, 2003. 80 б.
Всеобщая декларация прав человека 1948 – Всеобщая декларация прав человека. URL: https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/declarations/declhr.shtml (жүгінген күні: 27.04.2026).
Гинатулина 2022 – Гинатулина О.А. Социальное бытие архива в свете вызовов современного общества. Философская мысль. 2022. № 9. 18-24 б.
Декларация о будущих поколениях 2024 – Декларация о будущих поколениях. https://www.un.org/ru/documents/treaty/A-RES-79-1-Annex-II (жүгінген күні: 29.04.2026)
Декларация об ответственности нынешних поколений перед будущими поколениями 1997 – Декларация об ответственности нынешних поколений перед будущими поколениями. URL: https://lb.ucoz.com/publ/25-1-0-175 (жүгінген күні: 08.05.2026).
Джевицкий 1997 – Джевицкий К. Интернационализация прав человека и их юридическое оформление. Введение в вопросы международной защиты прав человека. Под ред. Р. Хански и М. Сукси. Турку, 1997. 29 б.
Ежегодный доклад Экспертного механизма 2023 – Вклад в Саммит по ЦУР и Саммит будущего. Ежегодный доклад Экспертного механизма по праву на развитие за 2023 – A/HRC/54/41 год. URL: https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/issues/development/emd/contributionsintprocesses/new-agenda-peace-contributions-ru.pdf (жүгінген күні: 29.04.2026).
Қазақстан халқына Жолдау 2025 – Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» атты Қазақстан халқына Жолдауы (8 қыркүйек 2025 жыл) https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-zhasandy-intellekt-dauirindegi-kazakstan-ozekti-maseleler-zhane-ony-tubegeyli-cifrlyk-ozgerister-arkyly-sheshu-881957 (жүгінген күні: 30.04.2026).
ҚР Әдеби және көркем туындыларды қорғау жөніндегі Берн конвенциясына қосылуы туралы 1998 – Қазақстан Республикасының Әдеби және көркем туындыларды қорғау жөніндегі Берн конвенциясына қосылуы туралы Қазақстан Республикасы Заңы 1998 жылғы 10 қараша N 297-I. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z980000297_/ comments (жүгінген күні: 27.04.2026)
ҚР Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының авторлық құқық жөніндегі шартына қосылуы туралы 2004 – Қазақстан Республикасының Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының авторлық құқық жөніндегі шартына қосылуы туралы Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 16 сәуірдегі N 547 Заңы ДЗМҰ-ның Орындаулар мен фонограммалар жөніндегі шартына қосылу туралы ҚР Заңы, 2004. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z040000547_/history (жүгінген күні: 27.04.2026).
ҚР Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының орындаушылықтар мен фонограммалар жөніндегі шартына қосылуы туралы 2004 – Қазақстан Республикасының Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының орындаушылықтар мен фонограммалар жөніндегі шартына қосылуы туралы Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 16 сәуірдегі N 546 Заңы. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z040000546_/info (жүгінген күні: 27.04.2026).
ҚР Конституциясы 2026 – Қазақстан Республикасының Конституциясы. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K2600000000 (жүгінген күні: 22.04.2026).
Международный пакт о гражданских и политических правах 1966 – Международный пакт о гражданских и политических правах. URL: https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/ pactpol.shtml (жүгінген күні: 27.04.2026).
Международный пакт об экономических, социальных и культурных правах 1996 – Международный пакт об экономических, социальных и культурных правах. URL: https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventi ons/pactecon.shtml (жүгінген күні: 27.04.2026).
Нургалиева 2024 – Нургалиева Г.К. Программа ЮНЕСКО «Память мира»: опыт Казахстана. Институты наследия на пути к устойчивому развитию общества. Научно-практический сборник материалов II Конгресса архивистов Казахстана. Алматы: Архив Президента Республики Казахстан, 2024. 403-407 б.
Петренко 2011 – Петренко О.В. Концепция прав будущих поколений в международном и национальном праве: проблемы, тенденции, перспективы. Право и политика. 2011. № 12. 2079 б.
Повестка дня в области устойчивого развития 2015 – Повестка дня в области устойчивого развития на период до 2030 года. URL: https://www.ohchr.org/ru/sdgs/about-2030-agenda-sustainable-development (жүгінген күні: 30.04.2026).
Прокофьев 2008 – Прокофьев А.В. Справедливое отношение к будущим поколениям (нормативные основания и практические стратегии. 249 c. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/spravedlivoe-otnoshenie-k-buduschim-pokoleniyam-normativnye-osnovaniya-i-prakticheskie-strategii (жүгінген күні: 29.04.2026).
Саргсян 2022 – Саргсян А.М. Формальные и неформальные институции в сфере политики памяти. Формальные институции в истории науки. 2022. 253-259 б.
Таңбаларды халықаралық тіркеу туралы 2010 – Таңбаларды халықаралық тіркеу туралы Мадрид келісіміне хаттаманы ратификациялау туралы Қазақстан Республикасының 2010 жылғы 27 мамырдағы № 281-IV Заңы. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z100000281_/info (жүгінген күні: 27.04.2026).
Тауар таңбалары жөніндегі заңдар туралы 2012 – Тауар таңбалары жөніндегі заңдар туралы Сингапур шартын ратификациялау туралы Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 8 сәуірдегі № 10-V Заңы. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1200000010/history (жүгінген күні: 27.04.2026).
Ударцев 2004 – Ударцев С.Ф. Политические и правовые взгляды Чокана Валиханова. Валиханов Чокан. Записка о судебной реформе. Вступит. ст. и примеч. С.Ф. Ударцева. 2-е изд., испр. и доп. (Серия «Жемчужины истории политической и правовой мысли»). Алматы, 2004. 5-34 б.
Ударцев 2015 – Ударцев С.Ф. Конституция и эволюция общества (вопросы теории и философии права). СПб.: Университетский издательский консорциум, 2015. 388 б.
Хальбвакс 2007 – Хальбвакс М. Социальные рамки памяти. Пер. с фр. и вступ. статья С.Н. Зенкина. М.: Новое издательство, 2007. 29 б.
Baimakhanov 2003 – Baimakhanov M.T. Izbrannye trudy po teorii gosudarstva i prava. Almaty, 2003. P. 80. (in Russian)
Blight 2009 – Blight D.W. The Memory Boom: Why and Why Now? In Memory in Mind and Culture. Cambridge: Cambridge University Press, 2009. Pp. 238–251. (in English)
Chaitin et al. 2014 – Chaitin J., Steinberg S. “I can Almost Remember it Now”: Between Personal and Collective Memories of Massive Social Trauma. Journal of Adult Development. 2014. Vol. 21. P. 30–42. (in English)
Deklaratsiia o budushchikh pokoleniiakh 2024 – Deklaratsiia o budushchikh pokoleniiakh. https://www.un.org/ru/documents/treaty/A-RES-79-1-Annex-II (accessed 9.04.2026) (in Russian)
Deklaratsiia ob otvetstvennosti nyneshnikh pokolenii pered budushchimi pokoleniiami 1997 – Deklaratsiia ob otvetstvennosti nyneshnikh pokolenii pered budushchimi pokoleniiami. URL: https://lb.ucoz.com/publ/25-1-0-175 (accessed 08.05.2026) (in Russian)
Dzhevitskii 1997 – Dzhevitskii K. Internatsionalizatsiia prav cheloveka i ikh iuridicheskoe oformlenie. Introduction to Issues of International Human Rights Protection. Edited by R. Khanski, M. Suksi. Turku, 1997. Р. 29 (in Russian)
Ezhegodnyi doklad Ekspertnogo mekhanizma 2023 – Vklad v Sammit po TsUR i Sammit budushchego.
Ezhegodnyi doklad Ekspertnogo mekhanizma po pravu na razvitie za 2023 – A/HRC/54/41 god. URL: https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/issues/development/emd/contributionsintprocesses/new-agenda-peace-contributions-ru.pdf (accessed 29.04.2026) (in Russian)
Ginatulina 2022 – Ginatulina O.A. Sotsialnoe bytie arkhiva v svete vyzovov sovremennogo obshchestva. Philosophical Thought. 2022. No 9. Рр. 18-24. (in Russian)
Kansteiner 2002 – Kansteiner W. Finding Meaning in Memory: Methodological Critique of Collective Memory Studies. History and Theory. 2002. Vol. 41. P. 179–197. (in English)
Khalbvaks 2007 – Khalbvaks M. Sotsialnye ramki pamiati. Translated from French and with an introductory article by S.N. Zenkin. Moscow: New Publishing House, 2007. 29 р. (in Russian)
Mezhdunarodnyi pakt o grazhdanskikh i politicheskikh pravakh 1966 – Mezhdunarodnyi pakt o grazhdanskikh i politicheskikh pravakh. URL: https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/ pactpol.shtml (accessed 27.04.2026) (in Russian)
Mezhdunarodnyi pakt ob ekonomicheskikh, sotsialnykh i kulturnykh pravakh 1996 – Mezhdunarodnyi pakt ob ekonomicheskikh, sotsialnykh i kulturnykh pravakh. URL: https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventi ons/pactecon.shtml (accessed 27.04.2026) (in Russian)
Nurgalieva 2024 – Nurgalieva G.K. Programma IuNESKO «Pamiat mira»: opyt Kazakhstana. Instituty naslediia na puti k ustoichivomu razvitiiu obshchestva. Scientific and Practical Collection of Papers of the II Congress of Archivists of Kazakhstan. Almaty: Arkhiv Prezidenta Respubliki Kazakhstan, 2024. Pp. 403-407. (in Russian)
Petrenko 2011 – Petrenko O.V. Kontseptsiia prav budushchikh pokolenii v mezhdunarodnom i natsionalnom prave: problemy, tendentsii, perspektivy. Law and Politics Journal. 2011. № 12. 2079 p.
Povestka dnia v oblasti ustoichivogo razvitiia 2015 – Povestka dnia v oblasti ustoichivogo razvitiia na period do 2030 goda. URL: https://www.ohchr.org/ru/sdgs/about-2030-agenda-sustainable-development (accessed 30.04.2026) (in Russian)
Prokofev 2008 – Prokofev A.V. Spravedlivoe otnoshenie k budushchim pokoleniiam (normativnye osnovaniia i prakticheskie strategii. 249 p. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/spravedlivoe-otnoshenie-k-buduschim-pokoleniyam-normativnye-osnovaniya-i-prakticheskie-strategii (accessed 29.04.2026) (in Russian)
Qazaqstan halqyna Joldau 2025 – Memleket basşysy Qasym-Jomart Toqaevtyñ «Jasandy intelekt däuırındegı Qazaqstan: özektı mäseleler jäne ony tübegeilı sifrlyq özgerıster arqyly şeşu» atty Qazaqstan halqyna Joldauy (8 qyrküiek 2025 jyl). https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-zhasandy-intellekt-dauirindegi-kazakstan-ozekti-maseleler-zhane-ony-tubegeyli-cifrlyk-ozgerister-arkyly-sheshu-881957 (accessed 30.04.2026) (in Kazakh)
QR Ädebi jäne körkem tuyndylardy qorğau jönındegı Bern konvensiasyna qosyluy turaly 1998 – Qazaqstan Respublikasynyñ Ädebi jäne körkem tuyndylardy qorğau jönındegı Bern konvensiasyna qosyluy turaly Qazaqstan Respublikasy Zañy 1998 jylğy 10 qaraşa N 297-I. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z980000297_/ comments (accessed 27.04.2026) (in Kazakh)
QR Düniejüzılık ziatkerlık menşık ūiymynyñ avtorlyq qūqyq jönındegı şartyna qosyluy turaly 2004 – Qazaqstan Respublikasynyñ Düniejüzılık ziatkerlık menşık ūiymynyñ avtorlyq qūqyq jönındegı şartyna qosyluy turaly Qazaqstan Respublikasynyñ 2004 jylğy 16 säuırdegı N 547 Zañy DZMŪ-nyñ Oryndaular men fonogramalar jönındegı şartyna qosylu turaly QR Zañy, 2004. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z040000547_/history (accessed 27.04.2026) (in Kazakh)
QR Düniejüzılık ziatkerlık menşık ūiymynyñ oryndauşylyqtar men fonogramalar jönındegı şartyna qosyluy turaly 2004 – Qazaqstan Respublikasynyñ Düniejüzılık ziatkerlık menşık ūiymynyñ oryndauşylyqtar men fonogramalar jönındegı şartyna qosyluy turaly Qazaqstan Respublikasynyñ 2004 jylğy 16 säuırdegı N 546 Zañy. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z040000546_/info (accessed 27.04.2026) (in Kazakh)
QR Konstitusiasy 2026 – Qazaqstan Respublikasynyñ Konstitusiasy. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K2600000000 (accessed 22.04.2026) (in Kazakh)
Sargsian 2022 – Sargsian A.M. Formalnye i neformalnye institutsii v sfere politiki pamiati. Formal Institutions in the History of Science. 2022. Pp. 253-259. (in Russian)
Tañbalardy halyqaralyq tırkeu turaly 2010 – Tañbalardy halyqaralyq tırkeu turaly Madrid kelısımıne hattamany ratifikasialau turaly Qazaqstan Respublikasynyñ 2010 jylğy 27 mamyrdağy № 281-IV Zañy. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z100000281_/info (accessed 27.04.2026) (in Russian)
Tauar tañbalary jönındegı zañdar turaly 2012 – Tauar tañbalary jönındegı zañdar turaly Singapur şartyn ratifikasialau turaly Qazaqstan Respublikasynyñ 2012 jylğy 8 säuırdegı № 10-V Zañy. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1200000010/history (accessed 27.04.2026) (in Russian)
Udartsev 2004 – Udartsev S.F. Politicheskie i pravovye vzgliady Chokana Valikhanova. Valikhanov Chokan. Zapiska o sudebnoi reforme. With an introductory article and notes by S.F. Udartsev. Second revised and expanded edition. (Series: “Pearls of the History of Political and Legal Thought”). Almaty, 2004. Рр. 5-34. (in Russian)
Udartsev 2015 – Udartsev S.F. Konstitutsiia i evoliutsiia obshchestva (voprosy teorii i filosofii prava). St. Petersburg: University Press Consortium, 2015. 388 р. (in Russian)
Vseobshchaia deklaratsiia prav cheloveka 1948 – Vseobshchaia deklaratsiia prav cheloveka. URL: https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/declarations/declhr.shtml (accessed 27.04.2026).
Обсуждение
Комментариев пока нет.