Қазан университетінің қазақ түлектерінің Қазақстан мемлекеттілігінің қалыптасуына қосқан үлесі
Кілт сөздер:
Қазан университеті, заң факультеті, түлектер, Алаш қозғалысы, Алаш автономиясы, Алаш-ОрдаАңдатпа
Мақала Ресейде орыс емес халықтардың ұлттық өзіндік санасының дамуы үшін әлеуметтік-саяси жағдайлар қалыптасқан XX ғасырдың басында Қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуына үлес қосқан Императорлық Қазан Университетінің түлектері – Ахмет Құрбанбекович Беремжановтың, Жансұлтан Чувакович Сейдалиннің, Валидхан Шарафетдинович Таначевтың, Салық Аюкинович Аманжоловтың, Базарбай Маметович Маметовтың, Иса Таумысович Қашқынбаевтың өмірбаяндарын зерттеуге арналған. Татарстан Республикасы Мемлекеттік архивінің Қазан университеті қорындағы архив материалдарына зерттеулер жүргізілді, Қазан университетінің заң факультетінің бірқатар түлектерінің өмірбаяндық мәліметтеріне қатысты деректер нақтыланды. Қазан университеті түлектерінің қоғамдық-саяси қозғалыстарға, атап айтқанда, мұсылмандар қозғалысына, Алаш қозғалысына, Ресей Федерациясының Мемлекеттік Дума жұмысына, Алаш автономиясына қатысуы туралы материалдар нақтыланды. Мақалада Қазан университетінің, әсіресе оның заң факультетінің түлектері жоспарланған федеративті ресей мемлекеті құрамында ұлттық-территориялық құрылым – Алаш автономиясын құру жобасын әзірлеуге белсенді және тікелей атсалысқаны, сондай-ақ Кеңес мемлекетінің мемлекеттік құрылысына үлес қосқаны туралы қорытынды жасалады. Олардың қызметінің нәтижелері Қазақстанның қазіргі мемлекеттілігін құрумен байланысты екені сөзсіз.
Жүктеп алулар
Әдебиеттер тізімі
Государственный архив Республики Татарстан (ГА РТ). Ф .977. Оп. 2ЛД. Д. 702. Л. 16.
ГА РТ. Ф. 977. Оп. 2ЛД. Д. 702.
ГА РТ. Ф. 977. Оп. 1 ЛД. Д. 32110.
ГА РТ. Ф. 977. Оп. 4 (Совет). Д. 6964. Л. 1.
ГА РФ. Ф. 1318. On. 21. Д. 405. Л. 63-74.
ГА РТ. Ф. 977. Оп. 1ЛД. Д. 38693. Л. 12.
ГА РТ. Ф. 977. Оп. 1ЛД. Д. 38693. Л. 17.
ГА РТ. Ф. 977. Оп. 1 ЛД. Д. 38693. Л. 18.
ГА РТ. Ф.977. Оп. 1 ЛД. Д. 37437.
ГА РТ. Ф. 977. Оп. 1ЛД. Д. 39903.
ГА РТ. Ф. 977. Оп. 1ЛД. Д. 40506.
Айтмухамбетов 2010 – Айтмухамбетов А.А. Казахские служащие Российской империи: формирование, профессиональная и общественно-политическая деятельность в XIX – начале XX вв. (исторический аспект). Дисс. ... д.и.н. Семей, 2010. 346 с.
Мартыненко 1992 – Алаш-Орда: Сборник документов / Сост. Н. Мартыненко. Алма-Ата: Малое издательство «Айкап», 1992. 192 с.
Аманжолова 2009 – Аманжолова Д.А. На изломе. Алаш в этнополитической истории Казахстана. Алматы: Издательский дом «Таймас», 2009. 412 с.
Аманжолова 2016 – Аманжолова Д.А. Из истории соперничества партийно-политических проектов и идей в Степном крае (начало XX в.) // Российские регионы: взгляд в будущее. 2016. №1(6). С. 15-42. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/iz-istorii-sopernichestva-partiyno-politicheskih-proektov-i-idey-v-stepnom-krae-nachalo-xx-v (дата обращения: 22.08.2025).
Анаш 2012 – Анаш Д. Алаш қайраткерi, немесе Алматыда туып-өскен Садық Аманжолов туралы не бiлемiз? // Almaty-akshamy. 31 мая 2012 г. URL: http://almaty-akshamy.kz/alash-ajratkeri-nemese-almaty-da-tuy 2012p/ https://web.archive.org/web/20200928043701/ http://almatyakshamy.kz/alash-ajratkeri-nemese-almaty-da-tuy-p/ (дата обращения: 23.08.2025).
Бегимбаева 2021 – Бегимбаева Ж. С. Научный вклад Н.Ф. Катанова в деятельность «Общества археологии, истории и этнографии» при Казанском университете во второй половине ХIХ века / Ж.С. Бегимбаева, В.В. Мохиборода // Археология Евразийских степей. 2021. № 5. С. 276-284. DOI 10.24852/2587-6112.2021.5.276.284
Зиманов 1989 – Зиманов С.З., Идрисов К.З. Общественно-политические взгляды Мухамеджана Сералина. Алма-Ата, 1989. 163 с.
Книга памяти РТ – Книга памяти Республики Татарстан. [Электронный ресурс]. URL: https://lists.memo.ru/d32/f47.htm (дата обращения: 21.08.2025).
Красовицкая 2007 – Красовицкая Т.Ю. Национальные элиты как социокультурный феномен советской государственности (октябрь 1917–1923 г.): Документы и материалы. М.: ИРИ РАН, 2007. URL: https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/86005-tanachev-validhan-sherif-eldinovich-anketa otvetstvennogo-rabotnika-narkomnatsa#mode/inspect/page/1/zoom/4 (дата обращения: 21.08.2025).
Дулатов 1927 – Мирякуб Дулатов. Некролог // Енбекши казак. 9 января 1927. № 6. С. 4.
Ямаева 1998 – Мусульманские депутаты Государственной думы России. 1906–1917 гг. Сборник документов и материалов / Сост. JI. А. Ямаева. Уфа: Китап, 1998. 384 с.
Абрамовский 2012 – Окружные суды Южного Урала 1864–1918 гг. / А.А. Абрамовский, А.М. Юнусов. Челябинск: 2012. 262 с.
Султангалиева 2020 – Султангалиева Г.С. Казахские студенты Казанского университета второй половины XIX в.: личные дела как исторический источник (по материалам фондов Государственного архива Республики Татарстан) // Shygys. 2020. № 4. С. 27-34.
Тілешов 2014 – Тілешов Е., Д. Қамзабекұлы Д. Алаш қозғалысы. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: Сардар. 2014. 528 с.
Янышев 2016 – Янышев Ф. Дух Акмуллы вечен // Ватандаш. 2016. № 12(242). С. 25-36.
Минуллин 2017 – 100-летие образования Татарской АССР: Сборник документов и материалов: в 3 т. / Авт.-сост. З.С. Минуллин, науч. ред. Р.Р. Фахрутдинов, Р.Р. Хайрутдинов. Казань: Заман, 2017. 520 с.
Nurusheva 2023 – Nurusheva G., Aitmukhambetov A., Simonov S. Education of Kazakh Students at Kazan University in the late 19th – early 20th centuries // Былые годы. 2023. Vol. 18(1). P. 239-250. DOI: 10.13187/bg.2023.1.239
Gosudarstvennyi arkhiv Respubliki Tatarstan (GA RT). F .977. Op. 2LD. D. 702. L. 16 (in Russian)
GA RT. F. 977. Op. 2LD. D. 702 (in Russian)
GA RT. F. 977. Op. 1 LD. D. 32110 (in Russian)
GA RT. F. 977. Op. 4 (Sovet). D. 6964. L. 1 (in Russian)
GA RF. F. 1318. On. 21. D. 405. L. 63-74 (in Russian)
GA RT. F. 977. Op. 1LD. D. 38693. L. 12 (in Russian)
GA RT. F. 977. Op. 1LD. D. 38693. L. 17(in Russian)
GA RT. F. 977. Op. 1 LD. D. 38693. L. 18 (in Russian)
GA RF. F. 1318. On. 21. D. 405. L. 63-74 (in Russian)
GA RT. F.977. Op. 1 LD. D. 37437 (in Russian)
GA RT. F. 977. Op. 1LD. D. 39903 (in Russian)
GA RT. F. 977. Op. 1LD. D. 40506 (in Russian)
Aytmukhambetov 2010 – Aytmukhambetov A.A. Kazakhskiye sluzhashchiye Rossiyskoy imperii: formirovaniye, professional’naya i obshchestvenno-politicheskaya deyatel’nost’ v XIX – nachale XX vv. (istoricheskiy aspekt). Dissertation ... Doctor of Historical Sciences. Semey, 2010. 346 p. (in Russian)
Martynenko 1992 – Alash-Orda: Sbornik dokumentov / Sost. N. Martynenko. Alma-Ata: Maloye izdatel’stvo «Aykap», 1992. 192 p. (in Russian)
Amanzholova 2009 – Amanzholova D.A. Na izlome. Alash v etnopolitichekoy istorii Kazakhstana. Almaty: «Taymas» Publishing House, 2009. 412 p. (in Russian)
Amanzholova 2016 – Amanzholova D.A. Iz istorii sopernichestva partiyno-politicheskikh proyektov i idey v Stepnom kraye (nachalo XX v.) // Russian Regions: A Look into the Future. 2016. No.1(6). P. 15-42. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/iz-istorii-sopernichestva-partiyno-politicheskih-proektov-i-idey-v-stepnom-krae-nachalo-xx-v (data obrashcheniya: 22.08.2025). (in Russian)
Аnaş 2012 – Аnaş D. Alaş qairatkeri, nemese Almatyda tuyp-ösken Sadyq Amanjolov turaly ne bilemiz? // Almaty-akshamy. 31 maia 2012. URL: http://almaty-akshamy.kz/alash-ajratkeri-nemese-almaty-da-tuy-p/ https://web.archive.org/web/20200928043701/http://almaty-akshamy.kz/alash-ajratkeri-nemese-almaty-da-tuy-p/ (data obrashcheniya: 23.08.2025) (in Kazakh)
Begimbayeva 2021 – Begimbayeva ZH.S. Nauchnyy vklad N.F.Katanova v deyatel’nost’ «Obshchestva arkheologii, istorii i etnografii» pri Kazanskom universitete vo vtoroy polovine ХIХ veka / ZH.S. Begimbayeva, V.V. Mokhiboroda // Archaeology of the Eurasian Steppes. 2021. No.5. P. 276-284. DOI 10.24852/2587-6112.2021.5.276.284 (in Russian)
Zimanov 1989 – Zimanov S.Z., Idrisov K.Z. Obshchestvenno-politicheskiye vzglyady Mukhamedzhana Seralina. Alma-Ata. 1989. 163 p. (in Russian)
Kniga pamiati RT – Kniga pamiati Respubliki Tatarstan. [Elektronnyi resurs]. URL: https://lists.memo.ru/d32/f47.htm (data obrashcheniia: 21.08.2025) (in Russian)
Krasovitskaya 2007 – Krasovitskaya T.YU. Natsional’nyye elity kak sotsiokul’turnyy fenomen sovetskoy gosudarstvennosti (oktyabr’ 1917–1923 g.): Dokumenty i materialy. Moscow: IRI RAN, 2007. URL: https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/86005-tanachev-validhan-sherif-eldinovich-anketa-otvetstvennogo-rabotnika-narkomnatsa#mode/inspect/page/1/zoom/4 (data obrashcheniya: 21.08.2025) (in Russian)
Dulatov 1927 – Miryakub Dulatov. Nekrolog // Yenbekshi kazak. 9 yanvarya 1927. No.6. Р. 4 (in Russian)
Yamayeva 1998 – Musul’manskiye deputaty Gosudarstvennoy dumy Rossii. 1906–1917 gg. Sbornik dokumentov i materialov / Sost. JI. A. Yamayeva. Ufa: Kitap, 1998. 384 p. (in Russian)
Abramovskiy 2012 – Okruzhnyye sudy Yuzhnogo Urala 1864–1918 gg. / A.A. Abramovskiy, A.M. Yunusov. Chelyabinsk: 2012. 262 p. (in Russian)
Sultangaliyeva 2020 – Sultangaliyeva G.S. Kazakhskiye studenty Kazanskogo universiteta vtoroy poloviny XIX v.: lichnyye dela kak istoricheskiy istochnik (po materialam fondov Gosudarstvennogo arkhiva Respubliki Tatarstan) // Shygys. 2020. No.4. P. 27-34. (in Russian)
Tıleşov 2014 – Tıleşov E., Qamzabekūly D. Alaş qozğalysy. Ensiklopedialyq anyqtamalyq. Almaty: Sardar, 2014. 528 p. (in Kazakh)
Yanyshev 2016 – Yanyshev F. Dukh Akmully vechen // Vatandash. 2016. No.12(242). P. 25-36 (in Russian)
Minullin 2017 – 100-letiye obrazovaniya Tatarskoy ASSR: Sbornik dokumentov i materialov: v 3 t. / Avt.-sost. Z.S. Minullin, nauch. Red. R.R. Fakhrutdinov, R.R. Khayrutdinov. Kazan’: Zaman, 2017. 520 p. (in Russian)
Nurusheva G., Aitmukhambetov A., Simonov S. Education of Kazakh Students at Kazan University in the late 19th – early 20th centuries // Bygone Years. 2023. Vol. 18 (1). P. 239-250. DOI: 10.13187/ bg.2023.1.239 (in English)
Талқылау
Әзірге пікір жоқ.