Қазақстандағы архив ісінің қазіргі кездегі терминологиялық жүйесінің қалыптасуы: мәселелері мен даму перспективалары
Кілт сөздер:
архив ісі, құжаттану, терминологиялық жүйе, стандарттау, электрондық құжат, электрондық архивтеу, цифрлық трансформация, Қазақстан РеспубликасыАңдатпа
Мақалада Қазақстан Республикасындағы құжаттану мен архив ісінің терминологиялық жүйесінің қалыптасуы мен дамуы зерттеледі. Зерттеудің мақсаты – салалық ұғымдық аппараттың қалыптасу кезеңдерін, даму тетіктері мен қазіргі жай-күйін кешенді талдау, сондай-ақ оны одан әрі жетілдірудің негізгі бағыттарын айқындау. Осы мақсатқа қол жеткізу үшін кәсіби терминологияның қалыптасуының заңнамалық және нормативтік-әдістемелік негіздері қарастырылып, цифрлық трансформацияның оның құрамына ықпалы анықталды, отандық және шетелдік тәжірибеге салыстырмалы талдау жүргізілді. Зерттеудің дереккөздік базасын нормативтік құқықтық актілер, ұлттық және халықаралық стандарттар, терминологиялық сөздіктер мен ғылыми жарияланымдар құрады. Ұғымдық аппараттың бастапқы дамуы 1998 жылғы Қазақстан Республикасының «Ұлттық архив қоры және архивтер туралы» заңында базалық ұғымдардың заңнамалық тұрғыдан бекітілуі және кейіннен олардың ҚР СТ 1037–2001 стандартында жүйеленуі арқылы жүзеге асырылғаны анықталды. Одан әрі салалық терминология электрондық құжат айналымын, метадеректерді басқаруды, электрондық архивтеуді және құжаттардың ұзақ мерзімді сақталуын реттейтін жекелеген нормативтік құқықтық актілердің қабылдануы мен стандарттардың енгізілуі есебінен кеңейтілді. Ұғымдық аппаратқа ақпараттық технологиялар, деректерді басқару, ақпараттық қауіпсіздік және жасанды интеллект салаларындағы терминдердің енгізілгені айқындалды. Алайда жаңа ұғымдардың бірыңғай салалық жүйеге біріктірілмеуі қазіргі терминологиялық жүйенің фрагментті сипатына әкелді. Зерттеудің ғылыми жаңалығы ұлттық терминологиялық жүйенің эволюциясын кешенді қарастырудан және терминдерді орталықтандырылған нормативтік бекіту моделінен оларды қалыптастырудың үлестірілген моделіне өту үдерісін анықтаудан тұрады. АҚШ, Канада, Корея Республикасы және Ресей Федерациясының тәжірибесін салыстырмалы талдау терминологиялық жұмысты ұйымдастырудың негізгі тәсілдерін анықтауға мүмкіндік берді. Мемлекеттік терминологиялық стандартты өзектендіру және құжаттану мен архив ісі бойынша ұлттық электрондық сөздік әзірлеу қажеттілігі негізделді.
Жүктеп алулар
Әдебиеттер тізімі
ISO/TC 46 – ISO/TC 46 «Information and documentation». https://www.iso.org/committee/48750.html (дата обращения: 24.06.2026).
Maygene 1984 – Maygene F. Daniels (1984) Archives and Records Management Resources. https://www.archives.gov/research/alic/reference/archives-resources/terminology.htm (дата обращения: 24.06.2026).
Moon 2003 – Moon Won-Sool. Use Patterns of Archival Terms and Directions for their Standardization. Journal of the Korean Society for Library and Information Science. 2003. Vol. 37. No. 4. Pp. 241-268.
NARA Records 2026 – NARA Records Management Key Terms and Acronyms. https://www.archives.gov (дата обращения: 24.06.2026).
Pearce-Moses 2005 – Pearce-Moses R. A Glossary of Archival and Records Terminology. Chicago: Society of American Archivists, 2005. 452 p.
Records Management Terminology – Records Management Terminology. https://www.archives.go.kr/next/ newdata/standardTermList.do (дата обращения: 24.06.2026).
Seol Moon-Won 2023 – Seol Moon-Won. Knowledge Structure and Terminology of Archival Appraisal: Focusing on the Entries of «Encyclopedia of Archival Science». Journal of Korean Society of Archives and Records Management. 2023. № 23(1). Pp. 81-100.
Stibbe 1996 – Stibbe H.L.P. Archival Descriptive Standards and the Archival Community: A Retrospective. Archivaria. 1996. No 42. P. 258-277.
Understanding Records Management – Understanding Records Management. https://archives.un.org/en/content/understanding-records-management (дата обращения: 24.06.2026).
Әбдірәсілов 2005 – Әбдірәсілов Е. Қазақ терминографиясының жүйесі. Астана, 2005. 208 б.
Қазақша-орысша сөздік 2000 – Қазақша-орысша, орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Іс жүргізу және мұрағат ісі. = Казахско-русский, русско-казахский терминологический словарь. Делопроизводство и архивное дело: Сөздік / жалпы ред. басқ. А.Қ. Құсайынов. Алматы: Республикалық мемлекеттік «Рауан» баспасы, 2000. 256 б.
Қазақша-орысша сөздік 2014 – Қазақша-орысша, орысша қазақша терминологиялық сөздік = Казахско-русский, русско-казахский терминологический словарь. Астана: ҚАЗақпарат, 2014. 512 б. Т. 28. Делопроизводство и архивное дело. https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1570120&simple=true# (дата обращения: 24.06.2026).
Құрманбайұлы 2018 – Құрманбайұлы Ш. Терминологиялық сөздік жасауға арналған әдістемелік нұсқаулық. Астана, 2018.
Алимгазинов 2025 – Алимгазинов К.Ш. Актуальные вопросы современной терминологии архивного дела в Казахстане. Жаңа Архив. 2025. Т. 4. № 1. С. 21-37.
Бондарь 2014а – Бондарь В.А. Системы терминов современного документоведения и архивоведения: краткая характеристика. https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/36738/1/dais_2014_09.pdf?ysclid=mrkmkyhwez959761470 (дата обращения: 24.06.2026).
Бондарь 2014б – Бондарь В.А. Проблемы классификации терминов в сфере документоведения и архивоведения в РФ. Известия Уральского Федерального университета. Серия 2: Гуманитарные науки. № 1 (124). 2014. С. 177-191.
Государственный стандарт 2001 – Государственный стандарт СТ РК 1037–2001 «Делопроизводство и архивное дело. Термины и определения». https://www.mikosoft.kz/gosudarstvennyj-standart-st-rk-1037-2001.html (дата обращения: 24.06.2026).
Гумерова 2016 – Гумерова С. А. Эволюция терминосистемы делопроизводства и архивного дела. https://elar.uspu.ru/bitstream/ru-uspu/15952/1/dso_2016_ 084.pdf?ysclid=mr1yfknv7a916296159 (дата обращения: 24.06.2026).
Двоеносова 2024 – Двоеносова Г.А. Проблемы актуализации терминологического стандарта по делопроизводству и архивному делу. Вестник ВНИИДАД. 2024. № 2. С. 40-49.
Закон 1998 – Закон «О Национальном архивном фонде и архивах» 1998 года. https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z980000326_#z0 (дата обращения: 23.06.2026)
Закон 2025 – Закон Республики Казахстан от 30 декабря 2025 года № 248-VIII ЗРК. https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2500000248 (дата обращения: 30.06.2026).
Ларин 2023 – Ларин М.В. Развитие понятийного аппарата архивоведения и документоведения в терминологических стандартах. Вестник ВНИИДАД. 2023. № 5. С. 22–31.
Мийманбаева 2018 – Мийманбаева Ф.Н. Развитие архивного дела в Казахстане в период независимости. Вестник КазНУ им. Аль-Фараби. Серия историческая. № 4 (91). 2018. С. 162.
Мустафина 2020 – Мустафина А.Х. Архивное законодательство Казахстана в условиях цифровой трансформации. Wschodni Rocznik Humanistyczny. T. XVII (2020). No 1. s. 81-92.
Мустафина 2026 – Мустафина А.Х. Цифрлық трансформация жағдайындағы Қазақстан архивтері: үрдістер мен перспективалары. ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. Т. 120. № 1. 2026. 150-160 б.
Основы 1993 – Основы законодательства Российской Федерации от 07.07.1993 г. № 5341-I. http://www.kremlin.ru (дата обращения: 24.06.2026).
Правила 2023 – Правила документирования, управления документацией и использования систем электронного документооборота в государственных и негосударственных организациях (приказ № 236). https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2300033339 (дата обращения: 24.06.2026).
Романова 2023 – Романова Е.А. Разработка нового терминологического стандарта в сфере делопроизводства и архивного дела: концептуальные подходы и вопросы их практического воплощения. Вестник ВНИИДАД. № 5. 2023. С. 32-46.
Учебно-методическое обеспечение 2023 – Учебно-методическое обеспечение профессиональной подготовки архивистов и документоведов. Коллективная монография. Караганда: ТОО «Tengri Ltd», 2023. С. 200-205.
Цифровой Кодекс 2026 – Цифровой Кодекс Республики Казахстан от 9 января 2026 года № 255- VIII ЗРК. https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000255 (дата обращения: 08.07.2026).
Abdirasilov 2005 – Abdirasilov E. Qazaq terminografiyasynyn zhuyesi. Astana, 2005. 208 p. (in Kazakh)
Alimgazinov 2025 – Alimgazinov K.Sh. Aktual'nye voprosy sovremennoi terminologii arkhivnogo dela v Kazakhstane. Zhana Аrkhiv. 2025. Vol. 4. No. 1. Pp. 21–37 (in Russian)
Bondar 2014b – Bondar V.A. Problemy klassifikatsii terminov v sfere dokumentovedeniya i arkhivovedeniya v RF. Bulletin of the Ural Federal University. Series 2: Humanities. 2014. No. 1 (124). Pp. 177-191 (in Russian)
Bondar 2014а – Bondar V.A. Sistemy terminov sovremennogo dokumentovedeniya i arkhivovedeniya: kratkaya kharakteristika. https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/36738/1/dais_2014_0 .pdf?ysclid=mrkmkyhwez959761470 (accessed: 24.06.2026) (in Russian)
Dvoenosova 2024 – Dvoenosova G.A. Problemy aktualizatsii terminologicheskogo standarta po deloproizvodstvu i arkhivnomu delu. Bulletin of the All-Russian Research Institute for Records and Archives Management (VNIIDAD). 2024. No. 2. Pp. 40–49 (in Russian)
Gosudarstvennyi standart 2001 – Gosudarstvennyi standart ST RK 1037–2001 «Deloproizvodstvo i arkhivnoe delo. Terminy i opredeleniya». Available at: electronic resource (accessed: 24.06.2026) (in Russian)
Gumerova 2016 – Gumerova S.A. Evolyutsiya terminosistemy deloproizvodstva i arkhivnogo dela. https://elar.uspu.ru/bitstream/ru-uspu/15952/1/dso_2016_ 084.pdf?ysclid=mr1yfknv7a916296159 (accessed: 24.06.2026) (in Russian)
Larin 2023 – Larin M.V. Razvitie ponyatiinogo apparata arkhivovedeniya i dokumentovedeniya v terminologicheskikh standartakh. Bulletin of the All-Russian Research Institute for Records and Archives Management (VNIIDAD). 2023. No. 5. Pp. 22–31 (in Russian)
Miimanbaeva 2018 – Miimanbaeva F.N. Razvitie arkhivnogo dela v Kazakhstane v period nezavisimosti. Bulletin of Al-Farabi Kazakh National University. History Series. 2018. No. 4 (91). P. 162 (in Russian)
Mustafina 2020 – Mustafina A.Kh. Arkhivnoe zakonodatel'stvo Kazakhstana v usloviyakh tsifrovoi transformatsii. Wschodni Rocznik Humanistyczny. 2020. Vol. XVII. No. 1. Pp. 81–92 (in Russian)
Mustafina 2026 – Mustafina A.Kh. Tsifrlyq transformatsiya zhagdaiyndagy Qazaqstan arkhivteri: urdister men perspektivalary. Bulletin of Al-Farabi Kazakh National University. History Series. 2026. Vol. 120. No. 1. Pp. 150-160 (in Kazakh)
Osnovy 1993 – Osnovy zakonodatel'stva Rossiiskoi Federatsii ot 07.07.1993 g. № 5341-I. http://www.kremlin.ru (accessed: 24.06.2026) (in Russian)
Pravila 2023 – Pravila dokumentirovaniya, upravleniya dokumentatsiei i ispol'zovaniya sistem elektronnogo dokumentooborota v gosudarstvennykh i negosudarstvennykh organizatsiyakh. Order No. 236, August 25, 2023. https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2300033339 (accessed: 24.06.2026) (in Russian)
Qazaqsha-oryssha sozdik 2000 – Qazaqsha-oryssha, oryssha-qazaqsha terminologiyalyq sozdik. Is zhurgizu zhane muragat isi = Kazakhsko-russkii, russko-kazakhskii terminologicheskii slovar'. Deloproizvodstvo i arkhivnoe delo. Ed. by A.Q. Qusaiynov. Almaty: Rauan, 2000. 256 p. (in Kazakh and Russian)
Qazaqsha-oryssha sozdik 2014 – Qazaqsha-oryssha, oryssha-qazaqsha terminologiyalyq sozdik = Kazakhsko-russkii, russko-kazakhskii terminologicheskii slovar'. Deloproizvodstvo i arkhivnoe delo. Astana: QAZaqparat, 2014. Vol. 28. 512 p. Available at: Kazakhstan National Electronic Library (accessed: 24.06.2026) (in Kazakh and Russian)
Qurmanbaiuly 2018 – Qurmanbaiuly Sh. Terminologiyalyq sozdik zhasauga arnalgan adistemelik nusqaulyq. Astana, 2018 (in Kazakh)
Romanova 2023 – Romanova E.A. Razrabotka novogo terminologicheskogo standarta v sfere deloproizvodstva i arkhivnogo dela: kontseptual'nye podkhody i voprosy ikh prakticheskogo voploshcheniya. Bulletin of the All-Russian Research Institute for Records and Archives Management (VNIIDAD). 2023. No. 5. Pp. 32–46 (in Russian)
Tsifrovoi kodeks 2026 – Tsifrovoi kodeks Respubliki Kazakhstan ot 9 yanvarya 2026 goda № 255-VIII ZRK. https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000255 (accessed: 08.07.2026) (in Russian)
Uchebno-metodicheskoe obespechenie 2023 – Uchebno-metodicheskoe obespechenie professional'noi podgotovki arkhivistov i dokumentovedov. Collective monograph. Karaganda: Tengri Ltd, 2023. Pp. 200-205 (in Russian)
Zakon 1998 – Zakon «O Natsional'nom arkhivnom fonde i arkhivakh» 1998 goda. https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z980000326_#z0 (accessed: 23.06.2026) (in Russian)
Zakon 2025 – Zakon Respubliki Kazakhstan ot 30 dekabrya 2025 goda № 248-VIII ZRK. https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2500000248 (accessed: 30.06.2026) (in Russian)
Талқылау
Әзірге пікір жоқ.