XX ғ. басында Қазақстандағы саяси-құқықтық және конституциялық идеялардың қалыптасуы
Кілт сөздер:
манифест, жарлық, петиция, жеделхат, Қарқаралы Республикасы, Жарғы, Алаш, Бағдарлама, Қазақ елі, Барлыбек Сыртанов, Әлихан Бөкейханов, Жақып АқпаевАңдатпа
Мақалада ХХ ғасырдың басында Қазақстандағы саяси-құқықтық, конституциялық-құқықтық идеялардың қалыптасу мәселелері қарастырылады. Автор 1905–1907 жылдардағы бірінші орыс буржуазиялық-демократиялық революциясынан кейінгі кезеңдегі қазақ қоғамының саяси-құқықтық санасының өсуін көрсететін тарихи құжаттарды қарастырады. Метрополияның барлық аймақтарын қамтыған революциялық қозғалыс толқыны Ресей империясының отарлық түкпірлерін де айналып өтпеді. Қазақ өлкесі саяси партиялардың, мерзімді басылымдардың – алғашқы қазақ газеттерінің құрылуы жағынан саяси белсенділігіне тартылды. Қазақ қоғамының саяси өзіндік санасының өсуі қазақтардың Ресей императорына, комитет (кейінірек кеңес) төрағасына, ішкі істер министріне, жергілікті отаршыл билік органдарына жіберген алғашқы петицияларын, жеделхаттарын дайындауға ықпал етті. Белгілі бір мерзімге Қарқаралы республикасы құрылды. Сонымен бірге жергілікті отаршыл биліктің Ресей империясының жоғары органдарына хабарлауы күшейе түсті. Қазақ қоғамының алдыңғы қатарлы бөлігінің саяси өзіндік санасының артуы конституционализм идеясының пайда болуына ықпал етті. 1911 жылы Барлыбек Сыртанов Қазақ Елінің Жарғысын (Конституциясын) жазды. Петициялардың, жеделхаттардың, Қазақ Елінің Жарғысының мазмұны 1917 жылғы «Алаш» саяси партиясының бағдарламасының жобасын құруға негіз болды.
Жүктеп алулар
Әдебиеттер тізімі
Центральный государственный архив Республики Казахстан (ЦГА РК). Ф. 64. Оп. 1. Д. 2053.
ЦГА РК. Ф. 64. Оп. 1. Д. 5658.
Алаш қозғалысы 2004 – Алаш қозғалысы. Құжаттар мен материалдар жинағы / Жауапты құраст. Грибанова Е.М., Смагулова С.О. Алматы: Алаш, 2004. 34 б.
Букейханов 1995 – Букейханов А. Выборы в Степном крае. Манифест 17 октября в степи / В кн. А.Н. Букейханов. Избранное. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 1995.
Галиев 2011 – Галиев В.З. Книга, разбудившая народ (Разыскания о Мыржакыпе Дулатове и его сборнике «Проснись, казах!»). Алматы: Мектеп, 2011. С. 185.
Законодательные акты 1909 – Законодательные акты переходного времени, 1904–1908 гг.: сборник законов, манифестов, указов Пр. Сенату, рескриптов и положений Комитета министров, относящихся к преобразованию государственного строя России, с приложением алфавитного предметного указателя. Издание 3-е дополненное и пересмотренное по 1 сентября 1908 года / Под ред. Н.И Лазаревского СПб.: Юрид. кн. склад «Право», 1909.
Құл-Мұхаммед 1996 – Құл-Мұхаммед М.А. Алаш ардагері. Ж. Ақбаевтың саяси-құқықтық көз-қарастары. Алматы: Жеті жарғы, 1996. 145 б.
Нәсенов 2022 – Нәсенов Б. Қарқаралы петициясы // Ана тілі. 2016. 4 тамыз // Материалы Государственной комиссии по полной реабилитации жертв политических репрессий (20–50 годы XX века). Т. 11. / Под общ. ред. Е.Т. Карина. Нур-Султан, 2022.
Өзбекұлы 2007 – Өзбекұлы С. Алғашқы Конституция жобасының авторы – Барлыбек Сыртанов // Алматы ақшамы. 2007. 12 маусым. № 71 (3853). 11 б.
Өзбекұлы 1996 – Өзбекұлы С. Барлыбек Сыртанов. Алматы: Жеті Жарғы, 1996. 37 б.
Тлепина 2015 – Тлепина Ш.В. Устав «Қазақ Елі» – первый проект казахской конституции как отражение государственно-правовых взглядов Барлыбека Сыртанова // Право и государство. 2015. № 3(68). С. 66-74.
Тоқтарбай 2019 – Барлыбек Сырттанұлы (1866–1914). Өмірі, шығармалары / Құраст.: Е. Тоқтарбай. Нұр-Сұлтан: «Алашорда» Қоғамдық қоры, 2019. 86-87 б.
Ударцев 2015а – Ударцев С.Ф. Конституция и эволюция общества (вопросы теории и философии права). СПб.: Университетский издательский консорциум, 2015. С. 88.
Ударцев 2015б – Ударцев С.Ф. Точка опоры в историческом развитии // Казахстанская правда. 2015. 29 августа. [Электронный ресурc]. URL: http://www.kazpravda.kz/rubric/20-let-konstitutsii/tochka-opori-v-istoricheskom-razvitii1/ (дата обращения: 31.08.2015).
Шамба 2006 – Шамба Т. Рец.: Мамитова Н.В. Теория российского конституционализма: история и современность. М., 2005. 184 с. // Конституционное и муниципальное право. 2006. № 3.
Tsentralnyi gosudarstvennyi arkhiv Respubliki Kazakhstan (TsGA RK). F. 64. Op. 1. D. 2053 (in Russian)
TsGA RK. F. 64. Op. 1. D. 5658 (in Russian)
Alaş qozğalysy 2004 – Alaş qozğalysy. Qūjattar men materialdar jinağy / Jauapty qūrast. Gribanova E.M., Smagulova S.O. Almaty: Alaş, 2004. 34 p. (in Kazakh)
Bukeikhanov 1995 – Bukeikhanov A. Vybory v Stepnom krae. Manifest 17 oktiabria v stepi / In A.N. Bukeikhanov. Izbrannoe. Almaty: «Qazaq entsiklopediiasy», 1995 (in Russian)
Galiev 2011 – Galiev V.Z. Kniga, razbudivshaia narod (Razyskaniia o Myrzhakype Dulatove i ego sbornike «Prosnis, kazakh!»). Almaty: Mektep, 2011. P. 185 (in Russian)
Zakonodatelnye akty 1909 – Zakonodatelnye akty perekhodnogo vremeni, 1904–1908 gg.: sbornik zakonov, manifestov, ukazov Pr. Senatu, reskriptov i polozhenii Komiteta ministrov, otnosiashchikhsia k preobrazovaniiu gosudarstvennogo stroia Rossii, s prilozheniem alfavitnogo predmetnogo ukazatelia. Izdanie 3-e dopolnennoe i peresmotrennoe po 1 sentiabria 1908 goda / Pod red. N.I Lazarevskogo SPb.: Iurid. kn. sklad «Pravo», 1909 (in Russian)
Qūl-Mūhammed 1996 – Qūl-Mūhammed M.A. Alaş ardagerı. J. Aqbaevtyñ saiasi-qūqyqtyq közqarastary. Almaty: Jetı jarğy, 1996. 145 p. (in Kazakh)
Näsenov 2022 – Näsenov B. Qarqaraly petisiasy // Ana tılı. 2016. 4 tamyz. Materialy Gosudarstvennoi komissii po polnoi reabilitatsii zhertv politicheskikh repressii (20–50 gody XX veka). Vol. 11. / Pod obshch. red. E.T. Karina. Nur-Sultan, 2022. (in Kazakh)
Özbekūly 2007 – Özbekūly S. Alğaşqy Konstitusia jobasynyñ avtory – Barlybek Syrtanov // Almaty aqşamy. 2007. 12 mausym. No.71 (3853). 11 p. (in Kazakh)
Özbekūly 1996 – Özbekūly S. Barlybek Syrtanov. Almaty: Jetı Jarğy, 1996. 37 p. (in Kazakh)
Tlepina 2015 – Tlepina Sh.V. Ustav «Qazaq Elі» – pervyi proekt kazakhskoi konstitutsii kak otrazhenie gosudarstvenno-pravovykh vzgliadov Barlybeka Syrtanova // Law and State. 2015. No.3(68). P. 66-74. (in Russian)
Toqtarbai 2019 – Barlybek Syrttanūly (1866–1914). Ömırı, şyğarmalary / Qūrast.: E. Toqtarbai. Nūr- Sūltan: «Alaşorda» Qoğamdyq qory, 2019. 86-87 p. (in Kazakh)
Udartsev 2015a – Udartsev S.F. Konstitutsiia i evoliutsiia obshchestva (voprosy teorii i filosofii prava). SPb.: Universitetskii izdatelskii konsortsium, 2015. P. 88. (in Russian)
Udartsev 2015b – Udartsev S.F. Tochka opory v istoricheskom razvitii // Kazakhstanskaia pravda. 2015. 29 avgusta. [Elektronnyi resurc]. URL: http://www.kazpravda.kz/rubric/20-let-konstitutsii/tochka-opori-v-istoricheskom-razvitii1/ (data obrashcheniia: 31.08.2015) (in Russian)
Shamba 2006 – Shamba T. Rets.: Mamitova N.V. Teoriia rossiiskogo konstitutsionalizma: istoriia i sovremennost. Moscow, 2005. 184 s. // Constitutional and Municipal Law. 2006. No.3 (in Russian)
Талқылау
Әзірге пікір жоқ.