Архив саласын цифрлық трансформациялау: жасанды интеллект технологияларын қолдану және қоғаммен өзара байланысты дамыту
Кілт сөздер:
жасанды интеллект, цифрлық архивтер, метадеректер, ақпараттық инфрақұрылым, цифрлық технологиялар, кәсіби құзыреттер, архив жүйесіАңдатпа
Мақалада архив саласының цифрлық трансформациясы жағдайында жасанды интеллект технологияларын архив қызметінде қолдану мүмкіндіктері қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі интеллектуалдық технологияларды енгізу тек техникалық шешімдермен шектелмей, құрылымдалған архивтік деректерді, дамыған ақпараттық инфрақұрылымды және кәсіби даярланған мамандарды қамтитын кешенді цифрлық ортаны қалыптастыру қажеттілігімен негізделеді. Зерттеудің мақсаты – Қазақстан архивтерінде жасанды интеллектіні тиімді енгізу шарттарын қоғаммен өзара әрекеттесу контексінде анықтау. Зерттеудің әдіснамалық негізін ғылыми әдебиеттерді талдау, салыстырмалы талдау және жүйелік тәсіл құрайды. Зерттеу нәтижелері жасанды интеллектіні қолдану архив жүйесінің цифрлық жетілу деңгейіне тәуелді екенін көрсетеді. Интеллектуалдық технологияларды тиімді енгізу архив қорларын цифрландыру, машинада оқылатын және стандартталған метадеректердің болуы, тұрақты ақпараттық-технологиялық инфрақұрылым және тиісті кәсіби құзыреттерге ие мамандардың дайындалуы сияқты өзара байланысты шарттарға негізделетіні анықталды. Сонымен қатар, жасанды интеллектіні қолдану архив қызметінің ішкі үдерістерін оңтайландырумен қатар, архивтік мұраға қоғамдық қолжетімділікті кеңейтуге мүмкіндік беретіні негізделді. Қолданбалы тұрғыдан архив мамандарын даярлаудың кезеңдік моделін ұсыну арқылы цифрлық, аналитикалық және технологиялық құзыреттерді дамыту қажеттілігі айқындалды. Зерттеу нәтижелері Қазақстан архив жүйесін цифрлық трансформациялау және оны жаңғырту бағыттарын әзірлеуде қолданылуы мүмкін.
Жүктеп алулар
Әдебиеттер тізімі
Caswell et al. 2022 – Caswell M., Punzalan R., Sangwand T. Critical archival studies: An introduction. Journal of Critical Library and Information Studies, 1(2). https://doi.org/10.24242/jclis.v1i2.50
Colavizza et al. 2022 – Colavizza G., Blanke T., Jeurgens C., Noordegraaf J. Archives and AI: An overview of current debates and future perspectives. Journal of Computing and Cultural Heritage, 15(1). https://doi.org/10.1145/3479010
Cushing & Osti 2023 – Cushing A. L., Osti G. «So how do we balance all of these needs?»: How the concept of AI technology impacts digital archival expertise. Journal of Documentation, 79(7). Pp. 12-29. https://doi.org/10.1108/JD-08-2022-0170
Flinn 2007 – Flinn A. Community histories, community archives: Some opportunities and challenges. Journal of the Society of Archivists, 28(2). Pp. 151-176. https://doi.org/10.1080/00379810701611936
Gilliland 2014 – Gilliland A. J. Conceptualizing 21st-century archives. Chicago: Society of American Archivists. Pр. 336. https://istohuvila.fi/sites/default/files/IstoHuvila_ParticipatoryArchivePrePrint.pdf https://mysaa.archivists.org/productdetails?id=a1B0b00000el1AKEAY (жүгінген күні: 25.03.2026).
Huvila 2008 – Huvila I. Participatory archive: towards decentralised curation, radical user orientation and broader contextualisation of records management. Archival Science, 2008, 8 (1). Pp. 15-36. (Springer).
Jaillant & Rees 2023 – Jaillant L., Rees A. Applying AI to digital archives: trust, collaboration and shared professional ethics. Digital Scholarship in the Humanities, 38(2). Pp. 571-585. https://doi.org/10.1093/llc/fqac073
Ketelaar 2023 – Ketelaar E. Archival turns and returns: Studies in archival theory and practice. Archival Science. 2023, 124. Pp. 35-56. https://doi.org/10.4467/26581264ARC.23.003.17863
Schwartz & Cook 2002 – Cook T., Schwartz J. M. Archives, records, and power: The making of modern memory. Archival Science, 2(1-2). Pp. 1-19. https://doi.org/10.1007/BF02435628
Yakel 2007 – Yakel E. Digital curation. OCLC Systems & Services: International Digital Library Perspectives, 23(4). Pp. 335-340. https://doi.org/10.1108/10650750710831466
Қазақстан Республикасының Заңы 1998 – Қазақстан Республикасының «Ұлттық архив қоры және архивтер туралы» Заңы. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z980000326_(жүгінген күні: 25.03.2026).
Caswell et al. 2022 – Caswell M., Punzalan R., Sangwand T. Critical archival studies: An introduction. Journal of Critical Library and Information Studies, 1(2). https://doi.org/10.24242/jclis.v1i2.50
Colavizza et al. 2022 – Colavizza G., Blanke T., Jeurgens C., Noordegraaf J. Archives and AI: An overview of current debates and future perspectives. Journal of Computing and Cultural Heritage, 15(1). https://doi.org/10.1145/3479010
Cushing & Osti 2023 – Cushing A. L., Osti G. «So how do we balance all of these needs?»: How the concept of AI technology impacts digital archival expertise. Journal of Documentation, 79(7). Pp. 12-29. https://doi.org/10.1108/JD-08-2022-0170
Flinn 2007 – Flinn A. Community histories, community archives: Some opportunities and challenges. Journal of the Society of Archivists, 28(2). Pp. 151-176. https://doi.org/10.1080/00379810701611936
Gilliland 2014 – Gilliland A. J. Conceptualizing 21st-century archives. Chicago: Society of American Archivists. Pр. 336. https://istohuvila.fi/sites/default/files/IstoHuvila_ParticipatoryArchivePrePrint.pdf https://mysaa.archivists.org/productdetails?id=a1B0b00000el1AKEAY (accessed 25.03.2026).
Huvila 2008 – Huvila I. Participatory archive: towards decentralised curation, radical user orientation and broader contextualisation of records management. Archival Science, 2008, 8 (1). Pp. 15-36. (Springer).
Jaillant & Rees 2023 – Jaillant L., Rees A. Applying AI to digital archives: trust, collaboration and shared professional ethics. Digital Scholarship in the Humanities, 38(2). Pp. 571-585. https://doi.org/10.1093/llc/fqac073
Ketelaar 2023 – Ketelaar E. Archival turns and returns: Studies in archival theory and practice. Archival Science. 2023, 124. Pp. 35-56. https://doi.org/10.4467/26581264ARC.23.003.17863
Qazaqstan Respublikasynyñ Zañy 1998 – Qazaqstan Respublikasynyñ «Ūlttyq arhiv qory jäne arhivter turaly» Zañy. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z980000326 (accessed 25.03.2026).
Schwartz & Cook 2002 – Cook T., Schwartz J. M. Archives, records, and power: The making of modern memory. Archival Science, 2(1-2). Pp. 1-19. https://doi.org/10.1007/BF02435628
Yakel 2007 – Yakel E. Digital curation. OCLC Systems & Services: International Digital Library Perspectives, 23(4). Pp. 335-340. https://doi.org/10.1108/10650750710831466
Талқылау
Әзірге пікір жоқ.