Қарағанды облысының ғылыми-техникалық құжаттама жөніндегі мемлекеттік архивінің құжаттары: Карлагтағы селекциялық тәжірибелердің тарихынан
Кілт сөздер:
Карлаг, Қазақстан, қой шаруашылығы, селекция, метизация, құйрықты-жіңішке жүнді қойАңдатпа
Зерттеу Орталық Қазақстандағы мал шаруашылығының қалыптасуы мен даму тарихын сипаттайтын ғылыми-техникалық құжаттамадан тұратын Қарағанды облысының Мемлекеттік архивінің материалдарына негізделген. ГУЛАГ жүйесіндегі ең ірі лагерьлердің бірі – Карлагтың Ғылыми кабинетінен бастау алатын Қарағанды өсімдік шаруашылығы және селекция ғылыми-зерттеу институтының қорына ерекше назар аударылады. Архив материалдары лагерь жағдайында жұмыс істеген мамандардың өңірдегі ауыл шаруашылығы зерттеулерінің ғылыми негізін қалыптастыруға, соның ішінде ірі қара мал мен қой селекциясына қосқан үлесін айқындайды. Сондай-ақ лагерьлік ғылыми тәжірибенің тұрақты өңірлік аграрлық практикаға айналуын көрсетеді. Мақалада құйрықты биязы жүнді қой тұқымдарына селекция жасау процесі сипатталады, олар құйрықты түрлердің төзімділігін биязы жүнді тұқымдардың жоғары жүн сапасымен біріктіреді. Карлагта қолданылған селекциялық әдістер, атап айтқанда кері будандастыру, метизация және сирек кездесетін синтетикалық жануарларды іріктеу тәсілдері талданады. Қазақстанның табиғи-климаттық жағдайларының асылдандыру бағыттарын таңдауға және қалыптастырылған тұқымдардың типологиясын айқындауға ықпалы көрсетіледі. Архив материалдары ғылыми көзқарастардың эволюциясын, жаңа тұқымдарды шығарудың халық шаруашылығы тұрғысынан негізделуін және оларды өндіріске жаппай енгізуге дайындау барысын қадағалауға мүмкіндік береді. Карлаг тәжірибесі ресурстардың шектеулілігі мен қатал әлеуметтік-тарихи жағдайларда да күрделі селекциялық міндеттерді табысты шешуге болатынын дәлелдейді.
Жүктеп алулар
Әдебиеттер тізімі
Абдрахманова 2013 – Абдрахманова К.К. Научно-исследовательская деятельность ученых – заключенных Карлаг в 1930–1950-е гг. Гуманитарные науки в Сибири. № 2. 2013 г. С. 61-64.
Заключенные Карлага – Заключенные Карлага выводили новые сорта сельхозкультур и породы скота. Казахстанская правда. 2024. 13 сентября. https://kazpravda.kz/n/zaklyuchennye-karlaga-vyvodili-novye-sorta-selhozkultur-i-porody-skota/?ysclid=mlhzuuh0bh777799707 (дата обращения: 12.01.2026).
История сталинского ГУЛАГа 2004 – История сталинского ГУЛАГа. Конец 1920-х – первая половина 1950-х годов: собрание документов. В 7 т. Отв. ред. и сост. О. В. Хлевнюк. Т. 3: Экономика ГУЛАГа. М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2004. 616 с.
Кабылбекова 2017 – Кабылбекова Б.Т. Деятельность ученых и научных сотрудников сельскохозяйственных опытных лабораторий Карлага по животноводству. Сборник материалов ХХI Международная научная конференция студентов и молодых ученых «Наука и образование – 2017». Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева. Астана, 14 апреля 2017 г. С. 4183-4187.
Сактаганова и др. 2022 – Сактаганова, З.Г., Сатыбалдина, Г.Б. История сталинского ГУЛАГа: лагерная экономика и структура (на примере Карагандинского и Степного лагерей). Жуасов оқулары – 26: шетелдік ғалымдардың катысуымен өткен Респ. Fыл.-практ. конф. материалдары = Жуасовские чтения – 26: Материалы Респ. науч.-практ. конф. с участием зарубежных ученых. Карагандинский национальный университет им. Е.А. Букетова. Караганда, 2022. С. 115-119. https://rep.ksu.kz//handle/data/15331 (дата обращения: 12.01.2026).
Abdrakhmanova 2013 – Abdrakhmanova K.K. Nauchno-issledovatelskaia deiatelnost uchenykh – zakliuchennykh Karlag v 1930–1950-e gg. Humanities in Siberia. No 2. 2013. P. 61-64.
Istoriia stalinskogo GULAGa 2004 – Istoriia stalinskogo GULAGa. Konets 1920-kh – pervaia polovina 1950-kh godov: sobranie dokumentov. In 7 volumes. / Otv. red. i sost. O. V. Khlevniuk. Vol. 3: Ekonomika GULAGa. Moscow: Russian Political Encyclopedia (ROSSPEN), 2004. 616 p.
Kabylbekova 2017 – Kabylbekova B.T. Deiatelnost uchenykh i nauchnykh sotrudnikov selskokhoziaistvennykh opytnykh laboratorii Karlaga po zhivotnovodstvu. Proceedings of the 21st International Scientific Conference of Students and Young Scholars “Science and Education – 2017.” L.N. Gumilyov Eurasian National University. Astana, April 14, 2017. P. 4183-4187.
Saktaganova et al. 2022 – Saktaganova, Z.G., Satybaldina, G.B. Istoriia stalinskogo GULAGa: lagernaia ekonomika i struktura (na primere Karagandinskogo i Stepnogo lagerei). Juasov oqulary – 26: şeteldık ğalymdardyñ katysuymen ötken Resp. Fyl.-prakt. konf. materialdary = Zhuasov Readings – 26: Proceedings of the Republican Scientific and Practical Conference with the Participation of Foreign Scholars. Karaganda Buketov University. Karaganda, 2022. P. 115-119. https://rep.ksu.kz//handle/data/15331 (accessed 12.01.2026).
Zakliuchennye Karlaga – Zakliuchennye Karlaga vyvodili novye sorta selkhozkultur i porody skota. Kazakhstanskaia pravda. 2024. September 13. https://kazpravda.kz/n/zaklyuchennye-karlaga-vyvodili-novye-sorta-selhozkultur-i-porody-skota/?ysclid=mlhzuuh0bh777799707 (accessed 12.01.2026).
Талқылау
Әзірге пікір жоқ.