Қазақстанның конституциялық дамуының қысқаша тарихы
Кілт сөздер:
Конституция, Қазақстан, мемлекет, конституциялық даму, құқық, тарихАңдатпа
Мақала Қазақстанның конституциялық даму тарихына арналған және елдің мемлекеттік құрылымының қалыптасуындағы негізгі кезеңдерді қамтиды. Авторлар ХХ ғасыр басындағы ұлттық интеллигенцияның еңбектерін, соның ішінде Барлыбек Сыртанов жазған «Қазақ елінің Уставын» демократиялық билік пен парламенттік басқаруға ұмтылыстың айқын көрінісі ретінде қарастырады. Кеңестік дәуірдегі конституциялар (1926, 1937, 1978 жж.) социалистік үлгіні заңдастырып, партиялық үстемдікті бекітті әрі азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын едәуір шектеді. Олар қоғамның саяси дамуына ықпал етіп, кейінгі кезеңнің қарама-қайшылықтарына негіз қалады. Тәуелсіз Қазақстанның алғашқы Конституциясы (1993 ж.) жаңа тарихи жағдайда қабылданып, маңызды қадам болғанымен, саяси тұрақтылықты қамтамасыз ете алмады және өкілді органдарда дағдарыс туғызды. 1995 жылғы Конституция бүкілхалықтық референдум арқылы қабылданып, қазіргі демократиялық, құқықтық және әлеуметтік мемлекеттің негізін қалап, президенттік басқару нысанын, билік тармақтарының бөлінуін және заңның үстемдігін бекітті. Бұл эволюцияның жалғасы ретінде 2022 жылғы конституциялық түзетулер Қазақстанда мемлекетті демократиялық жаңғыртуға және азаматтық қоғам институттарын нығайтуға бағытталды. Зерттеу конституциялық идеялардың сабақтастығы мен эволюциясын айқындап, олардың ел дамуы мен болашақтағы мемлекеттік құрылысқа тигізетін маңызын көрсетеді.
Жүктеп алулар
Әдебиеттер тізімі
Архив Президента Республики Казахстан (АП РК). Ф. 141. Оп. 1. Д. 10610 (1936). Л. 1.
Бөкейхан Әлихан 2018 – Бөкейхан Әлихан. Шығармалары. Сочинения. 15 томов. Астана: Общественный фонд «Алашорда». 2018. Т. 8. С. 298.
Зиманов 1970 – Зиманов С.З. В.И. Ленин и советская национальная государственность в Казахстане. Алма-Ата: Изд-во «Наука», 1970. С. 299.
Конституция 1997 – Конституция (основной закон) Киргизской (Казахской) ССР. Раздел первый. В кн: Казахстан: этапы государственности. Конституционные акты / Сост. Ж. Бакиев. Алматы: Жеті жарғы, 1997. С. 250.
Тлепина 2015 – Тлепина Ш.В. Устав «Қазақ елі» – первый проект казахской Конституции как отражение государственно-правовых взглядов Барлыбека Сыртанова // Право и государство. №3 (68). 2015. С. 66-74.
Устав страны казахов // Право и государство. № 3(68). 2015. С. 64-74.
Arkhiv Prezidenta Respubliki Kazakhstan [Archive of the President of the Republic of Kazakhstan]. F. 141. Op. 1. D. 10610. L. 1 (in Russian)
Bokeikhan, Alikhan 2018 – Bokeikhan, Alikhan. Shygarmalary – Sochineniya [Works – Collected Writings]. 15 vols. Vol. 8. Astana: Public Foundation «Alashorda». V. 8. P. 298 (in Kazakh/ in Russian)
Zimanov 1970 – Zimanov S.Z. Lenin i sovetskaya natsional’naya gosudarstvennost’ v Kazakhstane [V. I. Lenin and Soviet National Statehood in Kazakhstan]. Alma-Ata: Naukа, 1970. Р. 299 (in Russian)
Konstitutsiya KR 1997 – Konstitutsiya (osnovnoi zakon) Kirgizskoi (Kazakhskoi) SSR [Constitution (Basic Law) of the Kirgiz (Kazakh) SSR]. 1997. In Kazakhstan: etapy gosudarstvennosti. Konstitutsionnye akty [Kazakhstan: Stages of Statehood. Constitutional Acts] /Сomp. Zh. Bakiev, 250. Almaty: Zheti Zhargy, 1997. Р. 250 (in Russian)
Tlepina 2015 – Tlepina Sh.V. 2015. «Ustav ‘Qazaq eli» – pervyi proekt kazakhskoi Konstitutsii, kak otrazhenie gosudarstvenno-pravovykh vzglyadov Barlybeka Syrtanova [The Charter «Qazaq eli» – the First Draft of the Kazakh Constitution as a Reflection of Barlybek Syrtanov’s State-Legal Views] // Pravo i gosudarstvo [Law and the State]. No.3 (68). P. 66-74 (in Russian)
Ustav strany kazakhov // Law and the State. No.3(68). 2015. P. 64-74 (in Russian)
Талқылау
Әзірге пікір жоқ.