Қазақ ауылындағы малды тәркілеудің репрессиялық тетігі (архивтік құжаттар негізінде)
Кілт сөздер:
саяси қуғын-сүргін, заң, БМСБ Үштігі, тәркілеу, ұжымдастыру, бай, саяси қуғын-сүргін құрбандарыАңдатпа
Мақалада 1917 жылдан бастап кеңестік репрессивті саясаттың құқықтық негіздері қарастырылады. Бұл саясат «террор», «концлагерь», «халық жауы» сияқты ұғымдарды қолданған және 1927 жылғы РСФСР Қылмыстық кодексіне негізделген, онда 46 бап бойынша ең жоғары жаза – ату жазасы қарастырылған. Архив құжаттары КСРО-дағы саяси қуғын-сүргіннің ауқымын, соттан тыс жаза кесетін ОГПУ органдарының, «Үштіктердің» қызметін ашып көрсетеді. Олар адамдарды бас бостандығынан айыру, жер аудару және ату жазасына кесіп отырған. Қазақ ауылдарында қуғын-сүргін 1928 жылғы Қазақ ОАК пен ХКК-нің «Ірі бай шаруашылықтарын және жартылай феодалдарды тәркілеу және жер аудару туралы» декретінен басталды. Архивтік дереккөздер ең алдымен тәркілеуге іліккендер – ірі байлар, содан кейін кедей адамдар, әртүрлі ұлттар мен әлеуметтік топтардың өкілдері екенін көрсетеді. Кеңес өкіметі оларды саяси қарсыластар ретінде қарастырған. Архивтік құжаттар репрессиялық механизмді ашады. Ол тек мал-мүлікті ғана емес, сонымен қатар жерді, мешіттерді, диірмендерді, үйлерді, киіз үйлерді, шаруашылық құрылыстарды, ауылшаруашылық құрал-саймандарын, жеке заттарды, тұрмыстық бұйымдарды тәркілеуді; алыс аймақтарға және Қазақстаннан тыс жерлерге жер аударуды; репрессияланғандардың балаларын мектептерден, орта және жоғары оқу орындарынан шығарып тастауды; жақын туыстарын жұмыстан босатуды қамтыған. Тәркілеу және ұжымдастыру саясатының нәтижесінде қазақ халқын күшпен отырықшыландыру жүзеге асырылды.
Жүктеп алулар
Әдебиеттер тізімі
Архив Президента Республики Казахстан (АП РК). Ф.141 Оп.2. Д.198. Л.13.
АП РК. Ф.141 Оп.1. Д.2248. Л.1.
АП РК. Ф.141 Оп.1. Д.2248. Л.171.
АП РК. Ф.141 Оп.1. Д.2248. Л. 2, 19, 40-45, 55-62.
Государственный архив Алматинской области (ГААО). Ф.591. Оп.1. Д.8. Л.2-6. Цит. по: Саурыкова Ж.С. Алматы округіндегі ірі байлардың құжаттық портреттері. 1928 ж. Документтер мен құжаттар жинағы = Документальные портреты конфискованных крупных баев Алма-Атинского округа. 1928 г. Сборник документов и материалов. Алматы: Ұлағат, 2022. 820 с.
ГААО. Ф.591. Оп.1. Д.24. Л.193.
ГААО. Ф.591. Оп.1. Д.78. Л.4.
ГААО. Ф.591. Оп.1. Д.85. Л.5.
ГААО. Ф.591. Оп.1. Д.7. Л.51-57.
Центральный государственный архив Республики Казахстан (ЦГА РК). Ф.135. Оп.1. Д.157. Л.25.
Абжанов, 2020а – Абжанов Х.М. Духовное возрождение и национальная история. Алматы, 2020.
Абжанов, 2020б – Абжанов Х.М. Общество и государственные деятели. Алматы, 2020.
Жакишева, 2021 – Жакишева С.А. Элиминация байских хозяйств в Казахстане на рубеже 20–30-х гг. ХХ века: новые подходы, методы и технологии. Алматы, 2021.
Кириллов, 2017 – Кириллов В.М. Революция в законе. Научно-практическая конференция СФИ «Духовные итоги революции в России: Коллективный человек и трагедия личности (2017)». Нижний Тагил, 8 ноября 2017. [Электронный ресурс] URL: https://sfi.ru/science/nauchno-praktichieskiie-konfierientsii/dukhovnye-itogi-revoliutsii-v-rossii-kollektivnyi-chelovek-i-tragediia-lichnosti/izbrannye-doklady/revoliutsiia-v-zakone-1.html (дата обращения: 08.04.2025).
Козыбаев, 2006 – Козыбаев М.К. Проблемы методологии, историографии и источниковедения истории Казахстана. Алматы, 2006.
Койгельдиев, 2009 – Койгельдиев М.К. Сталинизм и репрессии в Казахстане 1920–1940-х годов. Алматы, 2009.
Кокебаева, 2009 – Кокебаева Г.К. Германия-Россия-СССР: политика, война и плен. Алматы: Қазақ университеті, 2009.
Нұрпейісов, 1995 – Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. Алматы, 1995.
Омарбеков, 2011 – Омарбеков Т.О. Голодомор в Казахстане: причины, масштаб и итог (1930–1933 гг.). Алматы: Qazaq universitetı, 2011.
Arkhiv Prezidenta Respubliki Kazakhstan (AP RK). F.141 Op.2. D.198. L.13. (in Russian)
AP RK. F.141 Op.1. D.2248. L.1. (in Russian)
AP RK. F.141 Op.1. D.2248. L.171. (in Russian)
AP RK. F.141 Op.1. D.2248. L. 2, 19, 40-45, 55-62.
Gosudarstvennyi arkhiv Almatinskoi oblasti (GAAO). F.591. Op.1. D.8. L.2-6. Tsit. po: Saurykova J.S. Almaty okrugındegı ırı bailardyñ qūjattyq portretterı. 1928 j. Dokumentter men qūjattar jinağy = Dokumentalnye portrety konfiskovannykh krupnykh baev Alma-Atinskogo okruga. 1928 g. Sbornik dokumentov i materialov. Almaty: Ūlağat, 2022. 820 s.
GAAO. F.591. Op.1. D.24. L.193. (in Russian)
GAAO. F.591. Op.1. D.78. L.4. (in Russian)
GAAO. F.591. Op.1. D.85. L.5. (in Russian)
GAAO. F.591. Op.1. D.7. L.51-57. (in Russian)
Tsentralnyi gosudarstvennyi arkhiv Respubliki Kazakhstan (TsGA RK). F.135. Op.1. D.157. L.25. (in Russian)
Abzhanov, 2020a – Abzhanov Kh.M. Dukhovnoe vozrozhdenie i natsionalnaia istoriia. Almaty, 2020. (in Russian)
Abzhanov, 2020b – Abzhanov Kh.M. Obshchestvo i gosudarstvennye deiateli. Almaty, 2020. (in Russian)
Zhakisheva, 2021 – Zhakisheva S.A. Eliminatsiia baiskikh khoziaistv v Kazakhstane na rubezhe 20–30-kh gg. KhKh veka: novye podkhody, metody i tekhnologii. Almaty, 2021. (in Russian)
Kirillov, 2017 – Kirillov V.M. Revoliutsiia v zakone. Nauchno-prakticheskaia konferentsiia SFI «Dukhovnye itogi revoliutsii v Rossii: Kollektivnyi chelovek i tragediia lichnosti (2017)». Nizhnii Tagil, 8 noiabria 2017. [Elektronnyi resurs] URL: https://sfi.ru/science/nauchno-praktichieskiie-konfierientsii/dukhovnye-itogi-revoliutsii-v-rossii-kollektivnyi-chelovek-i-tragediia-lichnosti/izbrannye-doklady/revoliutsiia-v-zakone-1.html (data obrashcheniia: 08.04.2025). (in Russian)
Kozybaev, 2006 – Kozybaev M.K. Problemy metodologii, istoriografii i istochnikovedeniia istorii Kazakhstana. Almaty, 2006. (in Russian)
Koigeldiev, 2009 – Koigeldiev M.K. Stalinizm i repressii v Kazakhstane 1920–1940-kh godov. Almaty, 2009. (in Russian)
Kokebaeva, 2009 – Kokebaeva G.K. Germaniia-Rossiia-SSSR: politika, voina i plen. Almaty: Қazaқ universitetі, 2009. (in Russian)
Nūrpeiısov, 1995 – Nūrpeiısov K. Alaş häm Alaşorda. Almaty, 1995.
Omarbekov, 2011 – Omarbekov T.O. Golodomor v Kazakhstane: prichiny, masshtab i itog (1930–1933 gg.). Almaty: Қazaқ universitetі, 2011. (in Russian)
Талқылау
Әзірге пікір жоқ.